जथाभावी सप्लिमेन्ट सेवन : मिर्गौला र युरिक एसिडको बढ्दो जोखिम

काठमाडौं – पछिल्लो समय ‘फिट’ देखिने चाहना र सामाजिक सञ्जालको प्रभावका कारण सप्लिमेन्ट सेवन गर्ने प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। जिम जाने युवा मात्र होइन, सामान्य मानिसहरू पनि चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहबिना भिटामिन, प्रोटिन र मिनरल्सयुक्त सप्लिमेन्ट प्रयोगतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। विज्ञहरूले यस प्रवृत्तिलाई सार्वजनिक स्वास्थ्यका दृष्टिकोणबाट चिन्ताजनक मानिरहेका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा देखिने फिटनेस मोडेल, ‘इन्स्ट्यान्ट रिजल्ट’ को आकर्षण र बजारको आक्रामक प्रचारका कारण धेरैले सप्लिमेन्टलाई आवश्यकभन्दा बढी महत्व दिन थालेका छन्। तर पोषणविद्हरूका अनुसार सन्तुलित आहारबाटै शरीरलाई आवश्यक पोषण प्राप्त गर्न सकिने अवस्थामा अनावश्यक रूपमा सप्लिमेन्ट सेवन गर्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ।

पोषणविद्हरूका अनुसार ‘सप्लिमेन्ट’ शब्दको अर्थ नै अतिरिक्त हो, जसले शरीरमा कमी भएका पोषक तत्व पूर्ति गर्न मद्दत गर्छ। तर आवश्यकता नबुझी प्रयोग गर्दा यसले फाइदाभन्दा बढी नोक्सानी पुर्‍याउन सक्छ। चिकित्सकीय सल्लाहबिना गरिने यस्ता अभ्यासले दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्ने जोखिम रहेको बताइन्छ।

विशेषगरी प्रोटिन सप्लिमेन्टको प्रयोग पछिल्लो समय तीव्र रूपमा बढेको छ। एक स्वस्थ व्यक्तिलाई सामान्यतया प्रति केजी तौल अनुसार करिब १ ग्राम प्रोटिन पर्याप्त हुन्छ। तर बजारमा पाइने प्रोटिन पाउडरमा उच्च मात्रामा प्रोटिन हुने भएकाले अत्यधिक सेवनले युरिक एसिड बढ्ने र मिर्गौलामा समस्या देखिन सक्ने जोखिम रहन्छ। विज्ञहरूका अनुसार लामो समयसम्म अत्यधिक प्रोटिन सेवनले मिर्गौलामा अतिरिक्त भार पर्ने र त्यसले दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ।

त्यस्तै, भिटामिन र मिनरल्सको अत्यधिक सेवन पनि हानिकारक हुन सक्छ। शरीरलाई आवश्यकभन्दा बढी पोषक तत्व पुगेमा त्यसले शरीरमा असन्तुलन ल्याउने र विभिन्न स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउने सम्भावना हुन्छ। विशेषगरी केही भिटामिनहरू शरीरमा सञ्चित हुने भएकाले अनियन्त्रित सेवनले ‘टक्सिसिटी’ को जोखिम बढाउन सक्छ।

विज्ञहरूका अनुसार आवश्यक पोषक तत्व प्राकृतिक स्रोतबाट लिनु नै उत्तम विकल्प हो। फलफूल, सागसब्जी, दूध, अण्डा, माछा–मासु जस्ता खानेकुरामा प्रशस्त मात्रामा आवश्यक पोषक तत्व पाइन्छ। यस्ता खाद्य पदार्थहरूबाट प्राप्त पोषण शरीरले सजिलै अवशोषण गर्न सक्ने भएकाले पनि यी सुरक्षित र प्रभावकारी मानिन्छन्। उदाहरणका लागि, माछामा पाइने ओमेगा–३ फ्याटी एसिड मस्तिष्क तथा मुटुको स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ।

तर पछिल्लो समय धेरै मानिस प्राकृतिक स्रोतभन्दा सप्लिमेन्टमा निर्भर हुन थालेका छन्, जुन दीर्घकालीन रूपमा उपयुक्त नहुन सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।

सप्लिमेन्टको आवश्यकता विशेष अवस्थामा मात्र पर्छ—जस्तै गर्भवती तथा सुत्केरी महिला, ठूलो शल्यक्रियापछि निको हुँदै गरेका बिरामी, वा शरीरमा गम्भीर पोषण अभाव देखिएका व्यक्तिहरूमा। यस्तो अवस्थामा पनि चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहअनुसार मात्र सेवन गर्नुपर्ने हुन्छ। परीक्षणबिना सप्लिमेन्ट सुरु गर्नु उचित नहुनेमा विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।

शाकाहारी व्यक्तिमा कहिलेकाहीँ भिटामिन बी–१२ को कमी देखिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा दही, गुन्द्रुक जस्ता परम्परागत खाद्य पदार्थले पनि पूर्ति गर्न सक्छन्। आवश्यक परे मात्र सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्न सिफारिस गरिन्छ।

शरीरमा पोषणको कमी भए अत्यधिक थकान, चक्कर लाग्ने, मांसपेशी दुख्ने, हातखुट्टा झमझमाउने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। तर यस्ता लक्षण देखिँदैमा आफूखुसी सप्लिमेन्ट सुरु गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यस्ता लक्षण अन्य रोगका कारण पनि हुन सक्ने भएकाले परीक्षणमार्फत वास्तविक समस्या पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

विज्ञहरूले सप्लिमेन्टको दुरुपयोग रोक्न जनचेतना अभिवृद्धि र बजार नियमन आवश्यक रहेको बताएका छन्। साथै, चिकित्सक तथा फार्मेसीहरूले पनि अनावश्यक सप्लिमेन्ट सेवन नगर्न सचेत गराउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

अन्ततः, सन्तुलित घरायसी खाना नै सबैभन्दा सुरक्षित र प्रभावकारी ‘सप्लिमेन्ट’ भएको विज्ञहरूको भनाइ छ। उनीहरू विशेषज्ञको सल्लाहबिना सप्लिमेन्ट सेवन नगर्न आग्रह गर्छन्।