ज्याद्रो कक्रोज, के मान्छेले अब उसँगै बाँच्नुपर्छ?

काठमाडौं । बत्ती निभाएपछि भान्सामा, कोठामा वा बाथरुममा अचानक दौडिने कक्रोज (साङ्ला) देखेर कति जना तर्सिन्छन्, कति चिच्याउँछन्। यो दृश्य प्रायः हरेक घरमा सामान्य भइसकेको छ। स्प्रे हाले पनि, पाउडर छरे पनि भोलिपल्ट फेरि उतिकै संख्यामा देखा पर्छन्। यसरी वर्षौंदेखि मान्छे र कक्रोजबीचको लडाइँ जारी छ। तर प्रश्न उठ्छ — के यो लडाइँमा मान्छे विजयी हुन सक्ला? वैज्ञानिकहरू भन्छन्, सम्भावना निकै कम छ।

डायनासोरभन्दा पहिलेदेखिको जीव

कक्रोज सानो देखिने कीरा हो, तर यसको इतिहास र क्षमता भने अत्यन्त विशाल छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानका अनुसार, कक्रोज करिब ३० देखि ३५ करोड वर्षअघिदेखि नै पृथ्वीमा छन्। त्यो समय डायनासोरहरू जन्मिनुभन्दा धेरै पहिलेको हो। समयको लामो अन्तरालमा कयौं जीवहरू लोप भए, तर कक्रोज रहिरह्यो। आज यो चिसो, गर्मी र सुक्खा — सबै प्रकारको वातावरणमा आफूलाई ढाल्न सक्छ।

संसारभर हजारौं प्रजातिका कक्रोज छन्। तर जर्मन कक्रोज, अमेरिकन कक्रोज र ओरियेन्टल कक्रोज बढी पाइन्छन्। नेपाली घरहरूमा पाइने प्रायः जर्मन कक्रोज नै हुन्छ, जुन सबैभन्दा सानो र छिटो फैलिने प्रजाति मानिन्छ।

स्वास्थ्यका लागि खतरा

कक्रोज देखिन सामान्य लागे पनि यसले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्छ। यी कीराहरू दिसा-पिसाब, ढल र फोहोर ठाउँमा बस्छन्। त्यहीँबाट हिँड्दै भान्साको खाना, भाँडाकुँडा र खानेकुरामा दौडिँदा शरीर र खुट्टामा रहेका खतरनाक कीटाणु सार्छन्। त्यस्तो खानेकुरा खाँदा पेट दुख्ने, पखाला लाग्ने र फुड पोइजनिङ हुन सक्छ।

कक्रोजको शरीरबाट निस्कने मसिना भुवाहरू निकै विषालु हुन्छन्। ती हाम्रो फोक्सोसम्म पुगेमा एलर्जी हुन सक्छ। विशेष गरी साना बालबालिकामा दम र अन्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या देखिन सक्छ।

यसबाहेक कक्रोजले महत्त्वपूर्ण किताब, कागजपत्र, कपडा र काठका सामान टोकेर बिगार्छ। भान्सामा राखेका तरकारी तथा खानेकुराहरू जुठो हालेर खराब बनाइदिन्छ। कहिलेकाहीँ धेरै साङ्लो भएको ठाउँमा सुतिरहेका मान्छेको आँखाको परेलासम्म टोकिदिने घटना पनि सुनिन्छन्।

तर यी शारीरिक असरभन्दा पनि कक्रोजले मानिसमा पार्ने मानसिक तनाव बढी खतरनाक मानिन्छ। यसको अप्रत्याशित हिँडाइ र अचानक देखा पर्ने बानीले धेरैलाई आतंकित बनाउँछ।

किन गाह्रो छ नियन्त्रण?

कक्रोजलाई सामान्य कीटनाशकले मार्न मुश्किल छ। यसको कारण यसमा रहेको अपत्यारिलो प्रतिरोध क्षमता हो। केही उल्लेखनीय तथ्य यसप्रकार छन्:

• टाउको काटिए पनि बाँच्छ: कक्रोजको टाउको काटिए पनि एकदेखि दुई हप्तासम्म बाँच्न सक्छ। यसको शरीरले आफैं श्वास लिन्छ र शरीरमा भएको भण्डारबाट बाँच्छ।
• कडा खोल: शरीरमा काइटिन नामको कडा खोल हुन्छ, जसले सामान्य चोटबाट बचाउँछ।
• खानाबिना बाँच्ने क्षमता: महिनौंसम्म खाना नखाई बाँच्न सक्छ। पानी मात्र भए १०–१५ दिनसम्म जीवित रहन्छ।
• औषधिप्रति प्रतिरोध: धेरै कीटनाशक प्रयोग हुँदा केही समयमै कक्रोजले प्रतिरोध क्षमता विकास गर्छ। एउटा औषधिले मार्न थालेपछि अर्को पुस्ताले त्यसलाई सहन सक्ने हुन्छ।
• छिटो वंशवृद्धि: एउटा पोथी कक्रोजले सयौं अण्डा पार्छ। अनुकूल वातावरण पाएमा एउटै जोडीले दुई वर्षभित्र २० देखि ३० लाखसम्म सन्तान उत्पादन गर्न सक्छ।
• विकिरण सहन सक्ने क्षमता: कक्रोजले मानवका लागि घातक उच्च विकिरणसमेत सहन सक्छ।

यसका साथै सानो शरीर भएकाले जता पनि सजिलै लुक्ने हुँदा पहिचान गर्न र नियन्त्रण गर्न कठिनाइ हुन्छ।

भविष्यमा अझै वृद्धि

सन् १९९० को दशकमा चारोसहितको पासो बजारमा आउँदा कक्रोज पूर्णरूपमा अन्त्य हुने अपेक्षा गरिएको थियो। तर कक्रोजहरूले आफूलाई गुलियो मन नपराउने बनाए। नतिजा — पासो कामै लागेन।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार कक्रोजको वंशवृद्धि विश्वभर तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। अनुकूल वातावरण पाएमा दुई वर्षभित्र लाखौं सन्तान उत्पादन गर्न सक्ने यसको क्षमताले गर्दा वैज्ञानिकहरू कक्रोजलाई कहिल्यै पनि मारेर नसकिने बताउँछन्। यतिसम्म कि भविष्यमा यदि मानव प्रजाति नै पृथ्वीबाट लोप भए पनि कक्रोजहरू बाँचिरहने अनुमान गरिएको छ। त्यसबेला मान्छेका अवशेषहरू खाएर पृथ्वीमा यिनीहरू टिक्ने वैज्ञानिक अनुमान छ।

अनुसन्धानमा कमी, समस्या बढ्दो

अहिले कक्रोज मार्ने नयाँ र प्रभावकारी औषधिहरू बजारमा आउन नसक्नुको एउटा प्रमुख कारण दशकौंदेखिको भ्रम हो। लामो समयदेखि साङ्ला नियन्त्रण भइसकेको ठानिएकाले विश्वभरका वैज्ञानिकहरू, सरकारी अनुदान र कम्पनीहरूको लगानी उडुस जस्ता अन्य कीराहरूतिर मोडियो। कक्रोजमाथि अनुसन्धान कम भयो।

तर पछिल्ला अनुसन्धानहरूले चिन्ताजनक तथ्य देखाएका छन् — मान्छे जति धेरै शहरमा केन्द्रीकृत हुँदै जान्छन् र अपार्टमेन्ट संस्कृति बढ्छ, त्यति नै कक्रोजको आतंक बढ्छ। एउटा भवनको एउटै कोठामा कक्रोज भेटिए पनि प्लम्बिङ र हावा जाने भेन्टिलेटर हुँदै पूरै भवनमा फैलिन कति पनि समय लाग्दैन।

बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रमले गर्दा कीराहरूका लागि अनुकूल मौसम लम्बिने हुँदा तिनीहरूको सङ्ख्या अझै तीव्र गतिमा बढ्ने बताइएको छ।

कीराविज्ञको भनाइ

बीबीसीसँगको अन्तर्वार्तामा कीराविज्ञ डा. फिलिप कोहलरले कक्रोजलाई पूर्णरूपमा नियन्त्रण गर्न अत्यन्त गाह्रो हुने बताएका छन्। उनको तर्क छ — विगत ३० करोड वर्षदेखि आफ्नो अघि आएका हरेक चुनौतीलाई हल गर्दै आएका हुनाले कक्रोजलाई बुझ्न र नियन्त्रण गर्न निकै कठिन छ।

यसले के स्पष्ट पार्छ भने कक्रोजसँगको लडाइँ मानवतर्फबाट सजिलै जितिने छैन। यदि कुनै समय मानव प्रजातिको अन्त्य भए पनि, यो ज्याद्रो कीरा पृथ्वीमा दौडिरहनेछ।

(यो समाचार विभिन्न वैज्ञानिक अनुसन्धान र बीबीसीसँगको अन्तर्वार्तामा आधारित रहेर तयार पारिएको हो।)