बालबालिका र किशोर–किशोरीमाथि बुलिङ भएको कसरी थाहा पाउने ?

काठमाडौं। सरकारले ‘स्वस्थ मन : स्वस्थ जीवन’ भन्ने मूल सन्देशसहित मानसिक स्वास्थ्य सचेतना अभियान २०८२ देशभर सञ्चालन गरिरहेको छ। ‘मनको कुरा गरौं’ भन्ने नारासहित स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले मंसिर २४ गतेदेखि सुरु गरेको यो अभियान फागुन ३० गतेसम्म चल्नेछ।

अभियानअन्तर्गत हरेक महिनामा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित निश्चित विषयवस्तु तय गरी सचेतनामूलक कार्यक्रम, संवाद तथा गतिविधिहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। यस अभियानको एक प्रमुख एजेन्डाका रूपमा बालबालिका र किशोर–किशोरीमाथि हुने बुलिङलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ।

बुलिङ के हो ?

बुलिङ भनेको कुनै व्यक्ति वा समूहले अर्को व्यक्ति—विशेषगरी बालबालिका वा किशोर–किशोरी—लाई बारम्बार डर देखाउने, हेप्ने, गाली गर्ने, जिस्क्याउने वा शारीरिक तथा मानसिक रूपमा दुःख दिने व्यवहार हो। यस्तो व्यवहार विद्यालय, घर, समुदाय वा अनलाइन माध्यम (सायबर बुलिङ) मार्फत पनि हुन सक्छ।

बुलिङका मुख्य प्रकार

• शारीरिक बुलिङ: कुटपिट, धकेल्ने, सामान खोस्ने
• मौखिक बुलिङ: गाली, उपहास, धम्की
• सामाजिक बुलिङ: साथीबाट टाढा पार्ने, बदनाम गर्ने
• सायबर बुलिङ: सामाजिक सञ्जाल, म्यासेज वा अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत हेप्ने

बुलिङका असर

बुलिङको शिकार भएका बालबालिका तथा किशोर–किशोरीमा डर, तनाव र चिन्ता बढ्ने, आत्मविश्वास घट्ने, एक्लोपन महसुस हुने र पढाइमा कमजोरी देखिन सक्छ। दीर्घकालमा यसले मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्ने विज्ञहरू बताउँछन्।

अभिभावकले कसरी थाहा पाउने ?

अभिभावकले बालबालिकामा देखिने केही व्यवहारिक परिवर्तनप्रति सजग रहनुपर्ने हुन्छ। जस्तै—

• बच्चा अचानक चुपचाप वा डराएको देखिनु
• विद्यालय जान नमान्नु
• निद्रा र भोकमा समस्या देखिनु
• मोबाइल वा इन्टरनेट प्रयोगपछि असहज हुनु
• शरीरमा चोटपटक देखिनु तर कारण नबताउनु

थाहा पाएपछि के गर्ने ?

बुलिङको आशंका वा पुष्टि भएपछि अभिभावकले शान्त भएर बालबालिकासँग खुलेर कुराकानी गर्नुपर्ने सुझाब दिइएको छ। दोष नलगाई ध्यानपूर्वक कुरा सुन्ने, ‘तिमी गलत होइनौ’ भन्ने अनुभूति गराउने, आवश्यक परे विद्यालय प्रशासनसँग समन्वय गर्ने तथा अनलाइन बुलिङका प्रमाण सुरक्षित राख्ने उपाय प्रभावकारी मानिन्छन्। आवश्यक अवस्थामा मनोसामाजिक परामर्श लिनु पनि उपयोगी हुन्छ।

रोकथामका उपाय

घर र विद्यालयमा खुला संवादको वातावरण सिर्जना गर्ने, बालबालिकालाई आत्मसम्मान र आत्मरक्षा सीप सिकाउने, विद्यालयमा बुलिङविरुद्ध स्पष्ट नीति बनाउने तथा अनलाइन प्रयोगमा अभिभावकको निगरानी बढाउनेजस्ता उपायहरू अपनाउन सकिने बताइएको छ।

(राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिक्षा सूचना तथा सञ्चार केन्द्रको सहयोगमा)