भक्तपुर–२ : बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, प्रतिष्ठाको राजनीति

काठमाडौं । उपत्यकाभित्र पर्ने भक्तपुर–२ प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्र यतिबेला राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको सूक्ष्म प्रतिरूपका रूपमा उभिएको छ। संघीय संरचनापछि विकसित हुँदै गएको नेपालको प्रतिस्पर्धात्मक बहुदलीय प्रणालीमा यस क्षेत्रलाई केवल स्थानीय निर्वाचन क्षेत्रका रूपमा मात्र होइन, दलगत शक्ति–सन्तुलन, वैचारिक ध्रुवीकरण र संगठनात्मक क्षमताको परीक्षणस्थलका रूपमा पनि हेरिएको छ। २१ फागुनमा निर्धारित प्रतिनिधिसभा निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा प्रमुख तथा मध्यम आकारका दलहरूले संगठन सुदृढीकरण, मतदाता सूचीकृत विश्लेषण, लक्षित समुदायमा पहुँच विस्तार तथा घरदैलो–आधारित प्रत्यक्ष सम्पर्क अभियानलाई तीव्र बनाएका छन्। निर्वाचन आचारसंहिताको औपचारिक सीमा कायम रहेकाले प्रचारलाई औपचारिक रूपमा ‘चुनावी अभियान’को नाम नदिइए पनि व्यवहारतः सबै प्रमुख शक्ति चुनावी मोडमा प्रवेश गरिसकेका छन्।

यस क्षेत्रमा १७ राजनीतिक दल र १५ स्वतन्त्र उम्मेदवारसहित कुल ३२ जना प्रतिस्पर्धामा उत्रिएका छन्। उम्मेदवारहरूको यस्तो बहुल उपस्थितिले मत विभाजनको सम्भावना उच्च बनाएको छ, जसले अन्तिम परिणामलाई परम्परागत दुईदलीय प्रतिस्पर्धाभन्दा फरक, बहुकोणीय प्रतिस्पर्धात्मक ढाँचातर्फ लैजान सक्छ। बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको यस्तो संरचनाले ‘फर्स्ट पास्ट द पोस्ट’ निर्वाचन प्रणालीमा सापेक्षिक बहुमत प्राप्त गर्ने उम्मेदवारलाई लाभ पुर्‍याउने सम्भावना पनि रहन्छ, जहाँ सानो मतान्तर नै निर्णायक हुन सक्छ। त्यसैले यस क्षेत्रको चुनावी गणित केवल शीर्ष दुई दलबीच सीमित छैन; साना तथा मध्यम दलहरूको मत–प्रभाव पनि परिणाम निर्धारणमा महत्वपूर्ण कारक बन्न सक्छ।

अघिल्लो निर्वाचनमा झिनो मतान्तरले विजय हासिल गरेको नेपाली कांग्रेसले यसपटक उम्मेदवार परिवर्तन गर्दै कबिर राणालाई अघि सारेको छ। उम्मेदवार परिवर्तनको यो निर्णयलाई संगठनात्मक पुनर्संरचना, आन्तरिक शक्ति–सन्तुलन मिलान तथा नयाँ मतदाता समूहमा पहुँच विस्तार गर्ने रणनीतिसँग जोडेर विश्लेषण गर्न सकिन्छ। कांग्रेसले यस क्षेत्रलाई ऐतिहासिक रूपमा आफ्नो प्रभावक्षेत्रका रूपमा चित्रित गर्दै आएको छ, र यही दाबीलाई निरन्तरता दिने उद्देश्यले नयाँ अनुहारमार्फत मतदातामा ताजापन र पुनःउत्साह सिर्जना गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। यसले ‘इन्कम्बेन्सी एड्भान्टेज’ र ‘एन्टि–इन्कम्बेन्सी’ दुवै प्रवृत्तिलाई सन्तुलित गर्ने रणनीतिक सोच प्रतिबिम्बित गर्दछ।

अर्कोतर्फ, नेकपा (एमाले) ले पार्टी सचिवसमेत रहेका महेश बस्नेतलाई पुनः उम्मेदवार दोहोर्‍याएको छ। २०७४ मा निर्वाचित बस्नेत २०७९ मा झिनो अन्तरले पराजित भएका थिए। यस पृष्ठभूमिमा उनको पुनः उम्मेदवारीलाई ‘राजनीतिक पुनरागमन’को प्रयासका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। एमालेका लागि यो निर्वाचन केवल एक सिट जित्ने प्रश्न मात्र नभई अघिल्लो पराजयबाट मनोवैज्ञानिक पुनर्स्थापना गर्ने अवसर पनि हो। संगठनात्मक रूपमा सुदृढ संरचना, कार्यकर्ता परिचालन क्षमता र नेतृत्वको प्रत्यक्ष संलग्नताले बस्नेतको उम्मेदवारीलाई पार्टीभित्र उच्च प्राथमिकता दिएको संकेत गर्दछ।

तेस्रो शक्ति रूपमा स्थापित नेपाल मजदुर किसान पार्टी (नेमकिपा) ले रमेश वैद्यलाई उम्मेदवार बनाएको छ। नेमकिपाको स्थानीय तहमा रहेको वैचारिक र सांगठनिक प्रभाव, विशेषगरी भक्तपुर क्षेत्रको ऐतिहासिक राजनीतिक पृष्ठभूमिसँग जोडिएको छ। अघिल्लो निर्वाचनमा प्राप्त उल्लेख्य मतले नेमकिपालाई ‘किङमेकर’ भूमिकामा प्रस्तुत गर्ने सम्भावना पनि देखाउँछ, विशेषतः यदि शीर्ष दुई दलबीचको मतान्तर अत्यन्त सानो रह्यो भने।

त्यसैगरी, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) बाट राजीव खत्री र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) बाट विक्रम थापा उम्मेदवार छन्। रास्वपाको उदयलाई परम्परागत दलप्रति असन्तुष्टि र वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको खोजीसँग सम्बन्धित रूपमा विश्लेषण गरिन्छ। यस दलको उपस्थितिले शहरी तथा शिक्षित मतदाता समूहमा प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। राप्रपाले भने आफ्नो परम्परागत वैचारिक आधार र सांस्कृतिक–राजनीतिक मुद्दालाई केन्द्रमा राख्दै मतदातालाई आकर्षित गर्ने रणनीति अवलम्बन गरेको देखिन्छ। यी दलहरूको उपस्थिति परम्परागत मत समीकरणमा पुनःविन्यास ल्याउन सक्ने कारकका रूपमा उभिएको छ।

नेकपाबाट केन्द्रीय सदस्य तथा वाइसिएलका पूर्वअध्यक्ष रामप्रसाद सापकोटा उम्मेदवार बनेका छन्। एकीकृत समाजवादीसँगको एकीकरणपछि वामपन्थी ध्रुवीकरणको पुनःसंयोजनले उनको उम्मेदवारीलाई विशेष रणनीतिक महत्व दिएको छ। वाम मतको एकीकरण, विभाजन वा पुनःसमायोजन कुन दिशामा जाने भन्ने प्रश्न यस क्षेत्रमा महत्वपूर्ण बनेको छ। यदि वाम मत एकीकृत रूपमा परिचालित हुन सकेमा यसले प्रतिस्पर्धाको समीकरणमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याउन सक्छ; तर विभाजित अवस्थामा भने यसको लाभ अन्य दलले लिन सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ।

अन्य साना तथा वैकल्पिक राजनीतिक दलहरूले पनि आफ्नो उपस्थिति दर्ज गराएका छन्। यद्यपि उनीहरूको मत प्रभाव तुलनात्मक रूपमा सीमित रहने आँकलन गरिए पनि निकट प्रतिस्पर्धाको सन्दर्भमा साना दलहरूको मत प्रतिशत नै निर्णायक बन्न सक्छ। निर्वाचन व्यवहार सम्बन्धी अध्ययनले देखाएअनुसार बहुदलीय प्रतिस्पर्धामा ‘स्पोइलर इफेक्ट’ वा मत–कटौती प्रभावले अप्रत्याशित परिणाम निम्त्याउन सक्छ, र भक्तपुर–२ को सन्दर्भमा पनि यस्तो सम्भावनालाई पूर्णतः नकार्न सकिँदैन।

राजनीतिक दृष्टिले भक्तपुर–२ लाई एमाले र कांग्रेस दुवैले प्रतिष्ठासँग जोडेर हेरेका छन्। कांग्रेसले २०६४ र २०७४ बाहेकका अवधिमा निरन्तर प्रभाव कायम राखेको दाबी गर्दै यस क्षेत्रलाई परम्परागत आधार क्षेत्रका रूपमा सुरक्षित राख्ने रणनीति बनाएको छ। एमालेका लागि भने २०७४ को विजय र २०७९ को झिनो पराजयबीचको अन्तरले यस निर्वाचनलाई ‘प्रतिस्पर्धात्मक पुनरागमन’को अवसरका रूपमा परिभाषित गरेको छ। यसले दलगत मनोविज्ञान, स्रोत परिचालन तथा नेतृत्वस्तरको प्रत्यक्ष संलग्नतामा उल्लेखनीय प्रभाव पारेको छ।

एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको बसोबास यही क्षेत्रमा पर्ने तथ्यले पनि निर्वाचनलाई प्रतीकात्मक र मनोवैज्ञानिक महत्व दिएको छ। नेतृत्वको भौगोलिक निकटताले कार्यकर्ता उत्साह, प्रचार–प्रसारको तीव्रता तथा रणनीतिक प्राथमिकतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने सम्भावना रहन्छ। यसले निर्वाचनलाई केवल स्थानीय प्रतिस्पर्धा नभई राष्ट्रिय राजनीतिक सन्देश प्रवाह गर्ने माध्यमका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ।

समग्रमा, भक्तपुर–२ मा देखिएको बहुदलीय उपस्थिति, मत विभाजनको उच्च सम्भावना, वाम ध्रुवीकरणको पुनर्संरचना, परम्परागत दल र नयाँ शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धा तथा नेतृत्व–प्रतीकात्मकताको प्रभावजस्ता तत्वहरूले यस निर्वाचन क्षेत्रलाई विश्लेषणका लागि अत्यन्त समृद्ध केस स्टडी बनाएका छन्। अन्तिम परिणामले स्थानीय शक्ति सन्तुलन मात्र होइन, राष्ट्रिय स्तरमा दलगत रणनीति, मतदाता व्यवहार र बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको भावी प्रवृत्तिबारे पनि महत्वपूर्ण संकेत प्रदान गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।