अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस : बहुभाषिकता, शिक्षा र सांस्कृतिक न्यायको समकालीन बहस

काठमाडौं । प्रत्येक वर्ष फेब्रुअरी २१ मा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस यस वर्ष ‘बहुभाषिक शिक्षामा युवाको आवाज’ भन्ने नाराका साथ विश्वभर विविध शैक्षिक, सांस्कृतिक, प्राज्ञिक तथा नीतिगत कार्यक्रममार्फत मनाइँदै छ । विश्वव्यापीकरण, तीव्र प्रविधिगत विस्तार र सामाजिक रूपान्तरणका कारण भाषिक विविधताको प्रश्न दिनानुदिन जटिल बन्दै गइरहेको सन्दर्भमा यो दिवसले बहुभाषिक समाजमा भाषाको संरचनात्मक, राजनीतिक र सांस्कृतिक भूमिकामाथि गहन पुनर्विचार गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । भाषिक अधिकार, समावेशी शिक्षा, सांस्कृतिक पहिचान तथा ज्ञानमा समान पहुँचको मुद्दालाई केन्द्रमा राख्दै यस दिवसले भाषालाई मानव विकासको आधारभूत आयामका रूपमा पुनःस्थापित गरेको छ ।

बहुभाषिकता केवल सञ्चारको माध्यम मात्र होइन; यो सामाजिक पहिचान निर्माण, सांस्कृतिक निरन्तरता, ऐतिहासिक स्मृतिको संरक्षण तथा ज्ञान उत्पादनको आधारभूत संरचना हो । भाषा व्यक्तिको आत्मपहिचानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ र समुदायको सांस्कृतिक अस्तित्वलाई दीर्घकालसम्म जोगाइराख्ने सशक्त माध्यमका रूपमा कार्य गर्छ । त्यसैले विविध भाषिक समुदायहरूको अस्तित्वलाई राज्य र अन्तर्राष्ट्रिय संरचनाले मान्यता दिनु, भाषिक न्याय सुनिश्चित गर्नु तथा भाषिक विविधतामार्फत सामाजिक एकता र अन्तर्राष्ट्रिय समझदारी अभिवृद्धि गर्नु यस दिवसका प्रमुख उद्देश्यका रूपमा व्याख्या गरिएको छ ।

विशेषतः मातृभाषामा आधारित शिक्षा प्रणालीले बालबालिकाको संज्ञानात्मक विकास, आत्मविश्वास अभिवृद्धि, सिकाइको दिगोपन र शैक्षिक उपलब्धिमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने तथ्य विभिन्न अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरेका छन् । प्रारम्भिक शिक्षामा मातृभाषाको प्रयोगले सिकाइ प्रक्रियालाई सहज, प्रभावकारी र अर्थपूर्ण बनाउँछ भन्ने धारणा शैक्षिक नीतिनिर्माणमा क्रमशः स्थापित हुँदै गएको छ । यस सन्दर्भमा बहुभाषिक शिक्षालाई केवल सांस्कृतिक सरोकारका रूपमा नभई शैक्षिक गुणस्तर, समान अवसर र सामाजिक समावेशितासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित नीतिगत प्राथमिकताका रूपमा हेरिएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस सन् २००० देखि औपचारिक रूपमा मनाउन थालिएको हो । यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सन् १९९९ मा बङ्गलादेशको पहलसँग जोडिएको छ, जहाँ मातृभाषाका लागि गरिएको आन्दोलनले भाषिक अधिकारलाई लोकतान्त्रिक अधिकारका रूपमा स्थापित गर्ने महत्वपूर्ण सन्देश दिएको थियो । त्यस पहलको आधारमा मातृभाषा दिवसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मान्यता दिने प्रस्ताव अघि सारियो र राष्ट्रसंघीय महासभाले सन् २००८ मा त्यसलाई अनुमोदन गर्दै सो वर्षलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय भाषा वर्ष’ घोषणा गर्‍यो ।

यस घोषणाले भाषिक विविधताको संरक्षण, लोपोन्मुख भाषाहरूको दस्तावेजीकरण तथा मातृभाषामा शिक्षाको प्रवर्द्धनलाई विश्वव्यापी विकास एजेन्डासँग जोड्ने आधार तयार गर्‍यो । भाषालाई दिगो विकास, सामाजिक न्याय र समावेशी समाज निर्माणको महत्वपूर्ण उपकरणका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा स्थापित गर्ने दिशामा यो कदम अर्थपूर्ण मानिन्छ ।

दिवसका अवसरमा काठमाडौंस्थित बङ्गलादेश दूतावासले सहिद स्मृति दिवससँग संयोजन गर्दै विशेष कार्यक्रम आयोजना गर्ने जनाएको छ । उक्त कार्यक्रमले भाषा आन्दोलनको ऐतिहासिक सन्दर्भ, भाषिक पहिचानका लागि गरिएको संघर्ष तथा समकालीन विश्वमा भाषिक अधिकारका चुनौतीहरूबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास गरेको उल्लेख गरिएको छ । यस प्रकारका कार्यक्रमहरूले भाषालाई केवल सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा होइन, राजनीतिक चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको साधनका रूपमा पनि पुनर्स्थापित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

त्यसैगरी, भाषा आयोगले उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति तथा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री अनिलकुमार सिन्हाको उपस्थितिमा विशेष कार्यक्रम आयोजना गरेको जनाएको छ । कार्यक्रममा मन्त्रालयका सचिव मुकुन्दप्रसाद निरौला तथा नेपालका लागि बङ्गलादेशका राजदूत शफीकुर रहमानलगायत विभिन्न क्षेत्रका सरोकारवाला व्यक्तित्वहरूको सहभागिता रहेको थियो । कार्यक्रममा भाषिक नीति निर्माण, संविधानमा उल्लिखित भाषिक अधिकारको कार्यान्वयन, मातृभाषामा शिक्षा विस्तार, अनुवाद तथा व्याख्या सेवाको विकास र डिजिटल प्रविधिमा भाषिक समावेशिताजस्ता विषयमा विमर्श गरिएको जनाइएको छ । सहभागीहरूले बहुभाषिक समाजमा राज्यको भूमिका, संस्थागत प्रतिबद्धता र दीर्घकालीन रणनीतिबारे आफ्ना धारणा व्यक्त गरेका थिए ।

दिगो विकास, सामाजिक समावेशिता, शान्ति निर्माण तथा अन्तरसांस्कृतिक संवाद प्रवर्द्धनका लागि भाषा एक केन्द्रीय माध्यम हो भन्ने तथ्य अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्वीकार गरिएको छ । भाषिक विविधताको संरक्षण र मातृभाषामा आधारित समावेशी शिक्षाको प्रवर्द्धनले दीर्घकालीन रूपमा ज्ञानको लोकतन्त्रीकरण, सामाजिक न्याय, सांस्कृतिक सशक्तीकरण तथा समावेशी आर्थिक अवसरको विस्तारमा योगदान पुर्‍याउने विश्वास व्यक्त गरिएको छ ।

डिजिटल युगमा स्थानीय भाषाहरूको संरक्षण, प्रविधिमा भाषिक पहुँचको विस्तार र युवा पुस्तालाई बहुभाषिक क्षमतासहित सक्षम बनाउने कार्यलाई भविष्यको विकास रणनीतिसँग जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औंल्याइएको छ । यस सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवस केवल औपचारिक स्मरणको अवसर होइन; यो भाषिक समानता, सांस्कृतिक गरिमा र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्ने दीर्घकालीन प्रतिबद्धताको पुनःस्मरण गराउने महत्वपूर्ण मञ्चका रूपमा स्थापित भएको छ ।