अमेरिकामा ‘डेथ क्याप’ च्याउको प्रकोप: ४ जनाको मृत्यु, स्वास्थ्य सतर्कता उच्च

क्यालिफोर्निया । संयुक्त राज्य अमेरिकाको क्यालिफोर्निया राज्यमा जंगली विषालु च्याउका कारण उत्पन्न स्वास्थ्य संकटले सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीलाई गम्भीर रूपमा चिन्तित बनाएको छ। ‘डेथ क्याप’ नामले चिनिने अत्यन्तै घातक च्याउको सेवनसँग सम्बन्धित घटनामा नोभेम्बर २०२५ देखि फेब्रुअरी २०२६ सम्म कम्तीमा चार जनाको मृत्यु भएको पुष्टि गरिएको छ भने ४० भन्दा बढी व्यक्ति विभिन्न अस्पतालमा भर्ना भएका छन्।

राज्य स्वास्थ्य विभागका अनुसार भर्ना भएकामध्ये धेरै बिरामीमा तीव्र कलेजो विफलता (acute liver failure) देखिएको छ। केही बिरामीलाई जीवनरक्षक उपचारका रूपमा कलेजो प्रत्यारोपण आवश्यक परेको जनाइएको छ। स्वास्थ्य अधिकारीहरूले यस अवस्थालाई “अभूतपूर्व” भन्दै यस वर्षको मौसमी अवस्था, जनचेतनाको अभाव र गलत पहिचानलाई प्रमुख कारणका रूपमा औंल्याएका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा जंगली च्याउ संकलन (foraging) गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन प्लेटफर्ममा ‘प्राकृतिक खाद्य’ को प्रचार–प्रसार बढेसँगै धेरै मानिसले पर्याप्त ज्ञान र तालिमबिना जंगलबाट च्याउ संकलन गर्न थालेका छन्, जसले जोखिमलाई झन् जटिल बनाएको छ।

‘डेथ क्याप’ के हो?

वैज्ञानिक नाम ‘अमानिता फालोइड्स’ (Amanita phalloides) रहेको यो च्याउ विश्वकै सबैभन्दा घातक विषालु च्याउमध्ये एक मानिन्छ। यो प्रायः ओक लगायतका रूखमुनि उम्रन्छ र वातावरण अनुकूल भएमा ठूलो समूहमा फैलिन सक्छ। बाहिरी रूपमा हेर्दा यो सामान्य खाद्य च्याउसँग मिल्दोजुल्दो देखिने भएकाले गैर–विशेषज्ञका लागि पहिचान गर्न अत्यन्त गाह्रो हुन्छ।

यसमा पाइने विषाक्त तत्वहरू विशेष गरी अमाटक्सिन (amatoxin) समूहका हुन्छन्, जसले शरीरभित्र प्रवेश गरेपछि कलेजोका कोषहरूमा प्रत्यक्ष आक्रमण गर्छन्। विशेषज्ञहरूका अनुसार स्वस्थ वयस्क व्यक्तिले यसको सानो मात्र सेवन गर्दा पनि ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ। करिब आधा टोपी बराबरको मात्रा समेत घातक हुन सक्छ।

सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष के हो भने यसको विष तापप्रति स्थिर (heat-stable) हुन्छ। त्यसैले उमाल्दा, पकाउँदा, फ्राइ गर्दा वा सुकाउँदा समेत विष नष्ट हुँदैन। धेरै मानिसले पकाउँदा विष हराउने भ्रममा सेवन गर्ने गरेको चिकित्सकहरू बताउँछन्, जुन घातक सावित हुन सक्छ।

किन बढ्यो जोखिम?

विज्ञहरूका अनुसार यस वर्ष क्यालिफोर्नियामा परेको अत्यधिक वर्षा र चिसो मौसमले जंगल क्षेत्रमा च्याउको वृद्धि असामान्य रूपमा बढाएको छ। उच्च आर्द्रता र माटोको अनुकूल अवस्थाले विषालु प्रजातिको प्रसारलाई प्रोत्साहित गरेको छ।

साथै, केही आप्रवासी समुदायले आफ्नो मुलुकमा पाइने खाद्य च्याउसँग दृश्य समानता भएको आधारमा जंगली च्याउ संकलन गरी सेवन गरेको पाइएको छ। सांस्कृतिक रूपमा च्याउ संकलन गर्ने परम्परा भएका समुदायमा गलत पहिचानको जोखिम अझ बढी हुने विज्ञहरू बताउँछन्।

च्याउ पहिचान गर्न कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आधारित मोबाइल एपहरूको प्रयोग पनि बढेको छ। तर, ती एपहरूले फोटोको आधारमा मात्र विश्लेषण गर्ने भएकाले प्रकाश, कोण, च्याउको उमेर र क्षेत्रीय विविधता जस्ता कारकका कारण गलत नतिजा दिन सक्छन्। चिकित्सकहरूका अनुसार ‘डेथ क्याप’ लाई अन्य खाद्य च्याउ, विशेष गरी पफबल वा अन्य सेतो प्रजातिसँग भ्रमित गर्ने घटना धेरै देखिएको छ।

क्लिनिकल लक्षण र रोगको प्रगति

चिकित्सकहरूका अनुसार ‘डेथ क्याप’ विषाक्तताको प्रारम्भिक लक्षण तुरुन्तै देखिँदैन। सामान्यतया ६ देखि २४ घण्टासम्म बिरामीलाई कुनै समस्या नभएको जस्तो लाग्न सक्छ। यही ढिलाइका कारण धेरैजसो बिरामी ढिलो अस्पताल पुग्छन्।

त्यसपछि तीव्र बान्ता, पखाला, पेट दुखाइ र डिहाइड्रेसन देखिन्छ। केही अवस्थामा रक्तचाप घट्ने, कमजोरी बढ्ने र इलेक्ट्रोलाइट असन्तुलनसमेत हुन सक्छ। प्रारम्भिक लक्षण केही समयपछि कम भएको जस्तो देखिए पनि कलेजोभित्र गम्भीर क्षति भइरहेको हुन सक्छ।

अन्ततः कलेजो विफलता, जन्डिस, रगत जम्ने प्रक्रियामा समस्या (coagulopathy) र मस्तिष्कमा असर (hepatic encephalopathy) जस्ता जटिल अवस्था देखिन सक्छन्। गम्भीर अवस्थामा बहुअङ्ग विफलता भई मृत्यु हुन सक्छ। समयमै उपचार नभएमा मृत्युदर उच्च हुने चिकित्सकीय तथ्यांकले देखाउँछ।

नेपाल र भारतमा पनि खतरा

यो समस्या अमेरिकामा मात्र सीमित छैन। भारतका उत्तराखण्ड तथा उत्तरपूर्वी राज्यहरूमा वर्षेनी जंगली च्याउ सेवनका कारण मृत्युका घटना सार्वजनिक हुने गरेका छन्। गत वर्ष मनसुनका बेला उत्तराखण्डको रानीखेत क्षेत्रमा जंगली च्याउ खाँदा चार महिलाको मृत्यु भएको थियो, जसले ग्रामीण क्षेत्रमा सचेतनाको आवश्यकता झन् स्पष्ट बनाएको छ।

नेपालका पहाडी तथा हिमाली भेगमा पनि वर्षायाममा जंगली च्याउ संकलन गर्ने परम्परा रहेको छ। यद्यपि सबै प्रजाति विषालु हुँदैनन्, तर सही पहिचानबिना सेवन गर्दा जोखिम उच्च रहन्छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार स्थानीय स्तरमा माइकोलोजी सम्बन्धी ज्ञान अभिवृद्धि र स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

‘डेथ क्याप’ कसरी चिन्ने?

विशेषज्ञहरूले निम्न संरचनात्मक विशेषतामा ध्यान दिन सुझाव दिएका छन्:

• माथिल्लो भाग (टोपी) हल्का पहेंलो, हरियो वा खैरो आभा भएको हुन सक्छ।
• तलका गिलहरू पूर्ण रूपमा सेतो र बाक्लो हुन्छन्।
• डाँठको तल कपजस्तो संरचना (भोल्भा) हुन्छ।
• डाँठमा कहिलेकाहीँ रिङ (annulus) देखिन सक्छ।
• काट्दा वा च्याप्दा स्पष्ट रंग परिवर्तन नदेखिन सक्छ, जसले झन् भ्रम पैदा गर्छ।

तर, विशेषज्ञहरू चेतावनी दिन्छन् कि केवल दृश्य विशेषताको आधारमा सुरक्षित निष्कर्ष निकाल्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। समान देखिने खाद्य प्रजातिसँग यसको भिन्नता सूक्ष्म हुन सक्छ।

रोकथाम नै उत्तम उपाय

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार जंगली च्याउको पहिचान सरल काम होइन र यसका लागि वर्षौंको अध्ययन र अनुभव आवश्यक पर्छ। त्यसैले सर्वसाधारणले निम्न सावधानी अपनाउनुपर्ने सुझाव दिइएको छ:

• जंगल, खेत वा पार्क क्षेत्रमा उम्रिएको च्याउ नखाने।
• विश्वसनीय र प्रमाणित पसलबाट मात्र च्याउ खरिद गर्ने।
• एआई वा मोबाइल एपको नतिजामा मात्र निर्भर नहुने।
• च्याउ सेवनपछि पेट दुख्ने, बान्ता, पखाला वा असामान्य कमजोरी देखिए तुरुन्तै नजिकको अस्पताल वा विष नियन्त्रण केन्द्रमा सम्पर्क गर्ने।

स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार समयमै उपचार सुरु गर्न सके कलेजो क्षति नियन्त्रण गर्ने सम्भावना बढ्छ। “रोकथाम नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार हो,” विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।

अन्ततः, ‘डेथ क्याप’ च्याउको प्रकोपले आधुनिक समाजमा पनि प्राकृतिक जोखिमप्रति सचेत रहनुपर्ने आवश्यकता पुनः स्मरण गराएको छ। वैज्ञानिक जानकारी, सामुदायिक शिक्षा र जिम्मेवार व्यवहारमार्फत मात्र यस्ता विषाक्त घटनाबाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिने स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरूको निष्कर्ष छ।                                                      –एजेन्सीकाे सहयाेगमा