जापानको प्रारम्भिक शिक्षा प्रणाली: परीक्षा भन्दा अघि चरित्र निर्माण

काठमाडौं। विश्वका धेरै देशहरूमा विद्यालय शिक्षा प्रारम्भदेखि नै परीक्षा, अंक र प्रतिस्पर्धामा केन्द्रित हुने प्रवृत्ति देखिन्छ। धेरै अभिभावक र शिक्षा प्रणालीहरूले विद्यार्थीको प्रगति मापन गर्ने मुख्य माध्यमका रूपमा अंक र ग्रेडलाई प्राथमिकता दिन्छन्। तर जापानको प्रारम्भिक शिक्षा प्रणाली यस सन्दर्भमा फरक शैक्षिक दर्शनमा आधारित छ। जापानका धेरै प्राथमिक विद्यालयहरूमा करिब १० वर्षको उमेर (सामान्यतया चौथो कक्षा) सम्म औपचारिक वा उच्च दबाबयुक्त प्रमुख परीक्षा लिने चलन हुँदैन।

यस मोडेलले बालबालिकाको प्रारम्भिक विकासलाई केवल बौद्धिक उपलब्धिसँग मात्र सम्बन्धित नदेखी सामाजिक, भावनात्मक र नैतिक विकाससँग पनि गहिरो रूपमा जोडेर हेर्छ। शिक्षा प्रणालीको यो दृष्टिकोणले साना उमेरका विद्यार्थीहरूलाई प्रतिस्पर्धात्मक मूल्याङ्कनको दबाबभन्दा बाहिर राख्दै उनीहरूको समग्र व्यक्तित्व विकासमा केन्द्रित हुने वातावरण सिर्जना गर्छ।

जापानी शिक्षा दर्शनले विद्यालय शिक्षाको उद्देश्य केवल शैक्षिक उपलब्धि हासिल गर्नु वा भविष्यको रोजगारीका लागि दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नु मात्र नभई सामाजिक रूपमा जिम्मेवार, अनुशासित र सहकार्यशील नागरिक तयार पार्नु पनि हो भन्ने मान्यता राख्छ। त्यसैले विद्यालयको प्रारम्भिक चरणमा शैक्षिक सामग्रीभन्दा बढी सामाजिक मूल्य, नैतिकता, सामुदायिक जिम्मेवारी र व्यवहारिक जीवन सीपको विकासमा जोड दिइन्छ।

चरित्र र सामाजिक मूल्यमा केन्द्रित शिक्षा

शिक्षा अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार बाल्यकालको प्रारम्भिक चरणमा अत्यधिक शैक्षिक दबाबले बालबालिकाको समग्र विकासमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। लगातार हुने परीक्षा, अंकको प्रतिस्पर्धा र अभिभावकीय अपेक्षाले बालबालिकामा तनाव, आत्मविश्वासको कमी तथा सिकाइप्रति नकारात्मक धारणा विकास गराउन सक्छ भन्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

यही कारणले जापानमा प्रारम्भिक कक्षाहरूमा ज्ञानको मात्रात्मक मूल्याङ्कनभन्दा बढी सामाजिक व्यवहार, अनुशासन, शिष्टाचार, सहकार्य तथा सामूहिक उत्तरदायित्वको अभ्यासलाई प्राथमिकता दिइन्छ। शिक्षकहरूले विद्यार्थीहरूलाई दैनिक जीवनमा आवश्यक पर्ने सामाजिक व्यवहार, एकअर्काप्रति सम्मान, समूहमा काम गर्ने क्षमता र जिम्मेवारी वहन गर्ने संस्कार सिकाउन विशेष ध्यान दिन्छन्।

यस प्रक्रियाले बालबालिकालाई विद्यालयलाई केवल अध्ययन गर्ने स्थान मात्र नभई सामाजिक जीवन सिक्ने सामुदायिक वातावरणका रूपमा बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ। विद्यालय समुदायभित्रको यस्तो सहभागितामूलक वातावरणले विद्यार्थीहरूमा आत्मअनुशासन, सहिष्णुता र सामाजिक संवेदनशीलताको विकासमा योगदान पुर्‍याउने विश्वास गरिन्छ।

विद्यालय सरसफाइमा विद्यार्थीको प्रत्यक्ष सहभागिता

जापानका अधिकांश विद्यालयहरूमा स्थायी सफाइ कर्मचारीको व्यवस्था हुँदैन। यसको सट्टा विद्यार्थीहरूले नै आफ्नो कक्षाकोठा, करिडोर तथा कहिलेकाहीँ शौचालयसम्म सफा गर्ने अभ्यास गर्छन्। यो अभ्यासलाई "ओ–सोजी" भनिन्छ, जसले विद्यालय जीवनको नियमित गतिविधिको रूप लिएको हुन्छ।

सफाइको यो अभ्यास सामान्यतया दिनको निश्चित समयमा सामूहिक रूपमा गरिन्छ, जहाँ विद्यार्थीहरू साना समूहमा विभाजन भएर विभिन्न स्थानहरू सफा गर्छन्। यस क्रममा शिक्षकहरू पनि विद्यार्थीहरूसँगै सहभागी हुने गर्छन्, जसले समान जिम्मेवारी र सहकार्यको संस्कृतिलाई अझ मजबुत बनाउँछ।

यस प्रणालीको उद्देश्य बालबालिकामा श्रमप्रतिको सम्मान, सामूहिक जिम्मेवारी र सार्वजनिक स्थानप्रति उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्नु हो। विद्यार्थीहरूले आफ्नै प्रयोगमा रहेका स्थानहरू सफा गर्दा उनीहरूमा स्वच्छता, अनुशासन र सामुदायिक स्वामित्वको भावना बलियो हुने विश्वास गरिन्छ। दीर्घकालीन रूपमा यसले नागरिक स्तरमै सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

विद्यालय भोजन: सामाजिक सिकाइको अवसर

जापानी विद्यालयहरूमा दिउँसोको भोजन समयलाई पनि शैक्षिक प्रक्रियाको महत्वपूर्ण भागका रूपमा लिइन्छ। धेरै विद्यालयहरूमा भोजन कार्यक्रमलाई "स्कूल लन्च एजुकेशन" को रूपमा पनि बुझिन्छ, जसले पोषण, स्वास्थ्य र सामाजिक व्यवहारसम्बन्धी सिकाइलाई एकीकृत गर्छ।

विद्यार्थीहरू प्रायः आफ्ना शिक्षकहरूसँगै बसेर भोजन गर्छन्, जसले शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्धलाई अनौपचारिक तथा सहयोगी बनाउने वातावरण सिर्जना गर्छ। यसले कक्षाभित्रको औपचारिक सम्बन्धभन्दा बाहिर पनि संवाद र समझदारी बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

भोजन वितरण, व्यवस्थापन तथा सरसफाइमा विद्यार्थीहरूको सक्रिय सहभागिता रहन्छ। विद्यार्थीहरूले पालैपालो खाना बाँड्ने, टेबल व्यवस्थापन गर्ने र भोजनपछि सफाइ गर्ने जिम्मेवारी लिन्छन्। यस प्रक्रियाले नेतृत्व क्षमता, सहयोग र सामूहिक कार्यप्रणालीको अभ्यास गराउँछ।

भोजनपछि प्रयोग भएका सामग्रीहरू, विशेषगरी दूधका प्याकेट वा अन्य कन्टेनरहरूलाई पुनः प्रयोगका लागि छुट्याउने अभ्यास गराइन्छ। यसबाट बालबालिकामा स्रोतको दिगो उपयोग, वातावरणीय सचेतना तथा सामूहिक कार्यप्रणालीको समझ विकास हुन्छ। साथै, यसले दिगो विकास र वातावरण संरक्षणका आधारभूत अवधारणाहरू सानै उमेरदेखि बुझ्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ।

नेपालका लागि सम्भावित पाठ

नेपालमा भने विद्यालय जीवनको सुरुवातदेखि नै परीक्षा, अंक र प्रतिस्पर्धाको उच्च दबाब देखिने अवस्था रहेको शिक्षाविद्हरू बताउँछन्। धेरै विद्यालयहरूमा विद्यार्थीको प्रगति मूल्याङ्कन गर्ने मुख्य आधार लिखित परीक्षा हुने गरेको छ, जसका कारण विद्यार्थीहरू सानै उमेरदेखि अंक–केन्द्रित प्रतिस्पर्धामा संलग्न हुन बाध्य हुन्छन्।

यस्तो अवस्थामा जापानको प्रारम्भिक शिक्षा मोडेलले वैकल्पिक शैक्षिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्न सक्छ। यसले शिक्षा प्रणालीलाई केवल पाठ्यपुस्तक र परीक्षामा सीमित नराखी जीवन उपयोगी सीप, सामाजिक मूल्य र नागरिक जिम्मेवारीतर्फ केन्द्रित गर्न प्रेरित गर्छ।

यदि प्रारम्भिक तहमा शैक्षिक प्रतिस्पर्धाभन्दा बढी सहयोग, सामाजिक मूल्य, अनुशासन तथा व्यवहारिक जीवन सीपमा जोड दिइयो भने दीर्घकालीन रूपमा जिम्मेवार र संवेदनशील नागरिक विकास गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। यस्तो दृष्टिकोणले विद्यार्थीहरूलाई केवल परीक्षामा सफल हुने होइन, समाजमा सकारात्मक योगदान गर्ने व्यक्तित्वका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिन्छ।

शिक्षा विज्ञहरूका अनुसार यस्तो दृष्टिकोणले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न, विद्यालय वातावरणलाई सकारात्मक बनाउन तथा समाजमा सहकार्य, सहानुभूति र सामुदायिक जिम्मेवारीको संस्कृति मजबुत बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। दीर्घकालीन रूपमा यसले शिक्षा प्रणालीलाई अधिक मानवीय, समावेशी र दिगो दिशातर्फ उन्मुख गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।