इरान–खाडी तनाव तेलकाे लागि हाेइन पानी सुरक्षाको चुनौती

रियाद: पश्चिम एसियामा बढ्दो भू–राजनीतिक तनावका बीच तेल, क्षेप्यास्त्र र सैन्य अड्डा मात्र होइन, पानी आपूर्ति प्रणाली पनि सम्भावित रणनीतिक लक्ष्यका रूपमा चर्चामा आउन थालेका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा क्षेत्रीय द्वन्द्व र सुरक्षा जोखिमबारे बहस बढ्दै जाँदा खाडी क्षेत्रका देशहरूको पानी आपूर्ति प्रणालीबारे पनि चिन्ता व्यक्त हुन थालेको छ।

खाडी क्षेत्रका धेरै देशहरूमा समुद्री पानीलाई प्रशोधन गरेर पिउन योग्य बनाउने डिसेलिनेशन प्लान्टहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छन्। यी प्लान्टहरूले दैनिक जीवन चलाउन आवश्यक पर्ने ठूलो मात्रामा पानी उपलब्ध गराउँछन्। त्यसैले सुरक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार यी संरचनाहरू केवल औद्योगिक परियोजना मात्र होइनन्, बरु राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका आधारभूत संरचना हुन्।

सुरक्षा विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि यी प्लान्टहरूमा आक्रमण भयो, साइबर हमला गरियो वा पानी दूषित पारियो भने त्यसले केवल आर्थिक क्षति मात्र होइन, ठूलो मानवीय संकट पनि निम्त्याउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा पिउने पानी, बिजुली, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र सार्वजनिक सेवामा गम्भीर प्रभाव पर्न सक्छ। केही विश्लेषकहरूले यस्तो अवस्था सिर्जना भएमा शहरहरूको दैनिक जीवन केही दिनमै अव्यवस्थित हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

खाडी देशहरूको डिसेलिनेशनमा निर्भरता

खाडी सहयोग परिषद् (GCC) क्षेत्र विश्वमा सबैभन्दा धेरै डिसेलिनेटेड पानी उत्पादन गर्ने क्षेत्र मानिन्छ। यस क्षेत्रमा साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार, कुवेत, ओमान र बहराइन जस्ता देशहरू समावेश छन्। यी देशहरूमा प्राकृतिक मीठो पानीका स्रोत सीमित भएकाले समुद्री पानी प्रशोधन गर्ने प्रविधि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिएको छ।

हाल यस क्षेत्रमा ४०० भन्दा बढी डिसेलिनेशन प्लान्ट सञ्चालनमा छन्। यी प्लान्टहरूले शहरहरू, उद्योगहरू र सार्वजनिक सेवाका लागि आवश्यक पर्ने पानीको ठूलो हिस्सा उपलब्ध गराउँछन्। धेरै शहरहरूमा दैनिक उपभोग हुने पानीको मुख्य स्रोत नै यही प्रविधि हो।

उदाहरणका लागि, कुवेतमा करिब ९० प्रतिशत पिउने पानी समुद्री पानी प्रशोधनबाट प्राप्त हुन्छ। ओमानमा करिब ८६ प्रतिशत र साउदी अरबमा करिब ७० प्रतिशत पानी यही प्रविधिमा निर्भर छ। संयुक्त अरब इमिरेट्स र कतारमा पनि डिसेलिनेशन प्रणाली पानी आपूर्तिको मुख्य आधार मानिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि यी प्लान्टहरूमा क्षति पुग्यो भने खाडी क्षेत्रका ठूला शहरहरूको दैनिक जीवन तुरुन्त प्रभावित हुन सक्छ। पानी आपूर्ति बन्द भएमा उद्योग, अस्पताल, विद्यालय र सार्वजनिक सेवा सबै प्रभावित हुन सक्छन्।

पानी किन बन्न सक्छ रणनीतिक साधन?

खाडी क्षेत्र विश्वका सबैभन्दा तातो र सुख्खा क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। यहाँ वर्षा निकै कम हुन्छ र प्राकृतिक नदी वा तालहरू पनि सीमित छन्। भूमिगत पानीका स्रोतहरू पनि धेरै ठाउँमा घट्दै गएका छन्।

जनसंख्या वृद्धि, तीव्र शहरीकरण र औद्योगिक विकासका कारण पानीको माग निरन्तर बढिरहेको छ। यसले गर्दा समुद्री पानीलाई प्रशोधन गरेर पिउन योग्य बनाउने प्रविधि यहाँको जीवन प्रणालीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। धेरै शहरहरूको अस्तित्व नै यी प्लान्टहरूमा निर्भर रहेको मानिन्छ।

तेल आपूर्ति अवरुद्ध भएमा विश्व बजारले केही समयसम्म त्यसको असर व्यवस्थापन गर्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मार्गहरू परिवर्तन हुन सक्छन् र अन्य देशहरूले उत्पादन बढाउन सक्छन्। तर पिउने पानीको अभाव भने तुरुन्तै गम्भीर समस्या बन्न सक्छ।

यदि ठूला शहरहरूमा पानी आपूर्ति बन्द भयो भने केही दिनमै सामाजिक, आर्थिक र मानवीय संकट सिर्जना हुन सक्छ। अस्पतालहरू, उद्योगहरू र घरायसी जीवन सबैमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। त्यसैले केही विशेषज्ञहरूले पानी पूर्वाधारलाई भविष्यका सम्भावित रणनीतिक लक्ष्यको रूपमा पनि हेर्न थालेका छन्।

कतारको चेतावनी

कतारका प्रधानमन्त्रीले विगतमा चेतावनी दिँदै भनेका थिए कि यदि इरानका आणविक स्थलहरूमा आक्रमण भयो र त्यसको असर समुद्री पानीमा पर्‍यो भने कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कुवेतजस्ता देशहरू गम्भीर समस्यामा पर्न सक्छन्।

खाडी क्षेत्रका धेरै डिसेलिनेशन प्लान्टहरू समुद्रको किनारमा रहेका कारण समुद्री पानीको गुणस्तरमा परिवर्तन आएमा पानी उत्पादनमा सीधा असर पर्न सक्छ। यदि समुद्री पानी दूषित भयो भने पानी प्रशोधन प्रक्रिया अवरुद्ध हुन सक्छ।

कतारको अनुमानअनुसार यस्तो अवस्थामा देशसँग केवल तीन दिनको पिउने पानी मात्र बाँकी रहन सक्छ। यही जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै कतारले आपतकालीन अवस्थाका लागि १५ वटा ठूला पानी भण्डारण जलाशय निर्माण गरेको छ। यी जलाशयहरूले संकटको अवस्थामा केही समयका लागि पानी आपूर्ति कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

साउदी अरबको पानी आपूर्तिमा जोखिम

इरान इन्टरनेशनलको रिपोर्टअनुसार २००८ मा सार्वजनिक भएको अमेरिकी कूटनीतिक कागजातले साउदी अरबको जुबैल डिसेलिनेशन प्लान्टले रियादको ९० प्रतिशतभन्दा बढी पिउने पानी आपूर्ति गर्ने उल्लेख गरेको थियो। जुबैल विश्वकै सबैभन्दा ठूलो औद्योगिक र पानी प्रशोधन केन्द्रहरूमध्ये एक मानिन्छ।

यदि उक्त प्लान्ट नष्ट भयो वा लामो समयसम्म सञ्चालनमा अवरोध आयो भने राजधानी रियादमा गम्भीर पानी संकट उत्पन्न हुन सक्छ। विश्लेषकहरूले यस्तो अवस्थामा शहरको सामान्य जीवन प्रभावित हुने र केही समयका लागि मानिसहरूलाई अन्य स्थानमा सार्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने बताएका छन्।

मध्यपूर्वका विश्लेषकहरूका अनुसार यदि डिसेलिनेशन प्रणालीहरूलाई लक्षित गरियो भने त्यसको प्रभाव तेलभन्दा पनि बढी गम्भीर हुन सक्छ। तेल आपूर्ति अवरुद्ध हुँदा आर्थिक प्रभाव पर्न सक्छ, तर पानी आपूर्ति अवरुद्ध हुँदा मानवीय संकट सिर्जना हुन सक्छ।

यस कारणले खाडी देशहरूले पछिल्ला वर्षहरूमा पानी पूर्वाधारको सुरक्षा, आपतकालीन भण्डारण प्रणाली र वैकल्पिक आपूर्ति स्रोतहरूको विकासमा विशेष ध्यान दिन थालेका छन्। विशेषज्ञहरूका अनुसार भविष्यमा पानी सुरक्षा क्षेत्रीय स्थायित्व र राष्ट्रिय सुरक्षासँग झन् गहिरो रूपमा जोडिन सक्छ।

                                                                                                                - एजेन्सीकाे सहयाेगमा