सामाजिक सञ्जालमा ‘फेक आइडी’ को विस्तार : डिजिटल सुरक्षा र प्रयोगकर्ता सचेतनाको चुनौती

काठमाडौं । डिजिटल सञ्चार प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै सामाजिक सञ्जाल आधुनिक समाजको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, एक्स (ट्विटर) तथा अन्य अनलाइन प्लेटफर्महरूले सूचना आदान–प्रदान, सामाजिक अन्तरक्रिया र व्यावसायिक प्रवर्द्धनलाई सहज बनाएका छन्। तर, यिनै प्लेटफर्महरूमा नक्कली अर्थात् ‘फेक आइडी’ को बढ्दो प्रयोगले साइबर सुरक्षा, गोपनीयता र डिजिटल विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

साइबर सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार फेक आइडीहरू केवल सामान्य मनोरञ्जन वा भ्रम सिर्जनाका लागि मात्र प्रयोग हुँदैनन्; यस्ता खाताहरू ठगी, ह्याकिङ, सामाजिक इन्जिनियरिङ, डेटा चोरी तथा अनलाइन दुर्व्यवहारका माध्यमका रूपमा पनि सक्रिय भइरहेका छन्। विशेषगरी व्यक्तिगत जानकारी संकलन गरेर आर्थिक तथा मानसिक शोषण गर्ने गतिविधिमा यस्ता खाताको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको बताइन्छ।

विशेषज्ञहरूले फेक आइडी पहिचानका लागि प्रोफाइल संरचना र दृश्य सामग्रीको विश्लेषणलाई प्रारम्भिक आधार मानेका छन्। प्रोफाइलमा वास्तविक तस्वीरको अभाव हुनु, सेलिब्रेटी, एनिमेटेड पात्र वा प्रकृतिका तस्वीरहरू प्रयोग गरिनु, अथवा अत्यधिक सम्पादित छविहरू राखिनु शंकास्पद संकेतका रूपमा हेरिन्छ। यस्ता तस्वीरलाई ‘गूगल रिभर्स इमेज सर्च’ मार्फत परीक्षण गर्दा एउटै छवि विभिन्न नाम र पहिचानका साथ अन्य प्लेटफर्ममा प्रयोग भएको पाइएमा उक्त खाता नक्कली हुन सक्ने सम्भावना उच्च रहने विज्ञहरूको भनाइ छ।

टाइमलाइन गतिविधि र पोस्टिङ व्यवहारले पनि खाताको विश्वसनीयता मूल्याङ्कन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने बताइएको छ। लामो समयअघि सिर्जना गरिएको खाता भए पनि पोस्टहरूको संख्या अत्यन्त न्यून हुनु, केवल विज्ञापनात्मक सामग्री, अश्लील पोस्ट वा शंकास्पद लिङ्कहरू मात्र साझा गरिनु, अथवा सामाजिक अन्तर्क्रियाको अभाव देखिनु फेक आइडीको सूचक हुन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

यसैगरी, फ्रेन्ड नेटवर्कको संरचनाले पनि नक्कली खाताको पहिचानमा सहयोग पुर्‍याउँछ। छोटो अवधिमा अस्वाभाविक रूपमा हजारौँ साथी थपिनु, सबै साथीहरू एउटै लिङ्ग वा सीमित समूहका मात्र हुनु, तथा साझा साथी (Mutual Friends) को अभाव रहनु शंकास्पद गतिविधिका रूपमा लिइन्छ। विज्ञहरूका अनुसार अपरिचित व्यक्तिबाट आउने फ्रेन्ड रिक्वेस्ट स्वीकार गर्नुअघि प्रयोगकर्ताले सम्बन्धित प्रोफाइलको विश्वसनीयता सावधानीपूर्वक परीक्षण गर्न आवश्यक हुन्छ।

प्रोफाइलको “अबाउट” सेक्सनमा उल्लेख गरिएका विवरणहरूले पनि खाताको प्रामाणिकता मूल्याङ्कन गर्न मद्दत गर्छ। विद्यालय, विश्वविद्यालय, कार्यस्थल वा स्थायी ठेगानासम्बन्धी जानकारी अपूरो हुनु, वा “Works at Facebook” जस्ता अस्पष्ट तथा सामान्य विवरण मात्र उल्लेख गरिनु फेक प्रोफाइलको संकेत हुन सक्ने बताइन्छ। त्यस्तै, हालै सिर्जना गरिएको खाता अत्यधिक सक्रिय देखिनु तथा अल्प अवधिमै ठूलो संख्यामा अन्तर्क्रिया गर्नु पनि कृत्रिम गतिविधिको संकेत मानिन्छ।

सञ्चार शैली र भाषिक प्रयोगलाई पनि साइबर विश्लेषकहरूले महत्त्वपूर्ण सूचकका रूपमा लिएका छन्। प्रारम्भिक संवादमै पैसा, गोप्य तस्वीर, बैंकिङ विवरण वा व्यक्तिगत जानकारी माग्ने खाता प्रायः साइबर ठगी वा ह्याकिङमा संलग्न हुने सम्भावना रहन्छ। नेपाली नाम प्रयोग गरे पनि अस्वाभाविक भाषा, स्वचालित सन्देश (Automated Messages) वा नमिलेको नेपाली–अंग्रेजी प्रयोग गर्ने खाताहरू ‘बोट’ वा नक्कली प्रणालीद्वारा सञ्चालित हुन सक्ने जानकारहरूको भनाइ छ।

विज्ञहरूले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तालाई डिजिटल साक्षरता अभिवृद्धि गर्न, व्यक्तिगत गोपनीयता सुरक्षित राख्न तथा अनलाइन अन्तर्क्रियामा आलोचनात्मक दृष्टिकोण अपनाउन आग्रह गरेका छन्। साथै, शंकास्पद गतिविधि वा फेक आइडी फेला परेमा सम्बन्धित प्लेटफर्ममा तुरुन्त रिपोर्ट गर्नुका साथै साइबर सुरक्षा सम्बन्धी आधारभूत सचेतना अपनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।