साइबेरियाको गुफामा भेटिएको सानो औंलाको हड्डीले खोल्यो मानव उत्पत्तिको रहस्य

एजेन्सी । मानव सभ्यताको विकाससँग सम्बन्धित सबैभन्दा ठूलो रहस्य कहिलेकाहीँ अत्यन्तै साना अवशेषमा लुकेको हुन्छ भन्ने तथ्यलाई साइबेरियाको एउटा गुफाबाट भेटिएको सानो हड्डीले प्रमाणित गरेको छ। सन् २००८ मा साइबेरियास्थित ‘डेनिसोभा गुफा’मा फेला परेको एक बालिकाको सानो औंलाको हड्डीले मानव विकासको इतिहासबारे वैज्ञानिकहरूको पुरानो बुझाइ नै परिवर्तन गरिदिएको हो।

वैज्ञानिकहरू लामो समयदेखि मानव इतिहासको रहस्य पत्ता लगाउन ठूला कंकाल र खोपडीको खोजीमा थिए। तर अनुसन्धानको निर्णायक सूत्र भने हजारौं वर्ष पुरानो एउटा सानो हड्डीभित्र सुरक्षित अवस्थामा रहेको पाइएको थियो।

दक्षिणी साइबेरियाको अल्ताई पर्वतीय क्षेत्रमा रहेको डेनिसोभा गुफामा उत्खननका क्रममा पुरातत्वविद्हरूले उक्त हड्डी फेला पारेका थिए। प्रारम्भिक रूपमा साधारण देखिएको त्यो हड्डी वास्तवमा एक प्राचीन बालिकाको सानो औंलाको टुप्पो भाग रहेको पुष्टि भयो। हड्डीमा विशेष शारीरिक संकेत नदेखिएपछि अनुसन्धान टोलीले त्यसलाई आनुवंशिक अध्ययनका लागि मोलिक्युलर बायोलोजिस्टहरूको जिम्मा लगाएको थियो।

वैज्ञानिकहरूले हड्डीभित्र सुरक्षित रहेको प्राचीन ‘माइटोकन्ड्रियल डीएनए’को परीक्षण गर्दा अप्रत्याशित नतिजा प्राप्त भयो। अनुसन्धानबाट उक्त डीएनए न त आधुनिक मानवसँग मेल खान्थ्यो, न त निएन्डरथल प्रजातिसँग। त्यसपछि वैज्ञानिकहरूले मानवको एक नयाँ तथा अज्ञात प्रजातिको पहिचान गर्दै त्यसलाई ‘डेनिसोवन’ नाम दिएका थिए।

यो खोजले मानव विकाससम्बन्धी पुरानो सिद्धान्तलाई चुनौती दिएको छ। यसअघि आइस एजको समयमा केवल आधुनिक मानव र निएन्डरथलबीच अस्तित्वको संघर्ष भएको मानिन्थ्यो। तर डेनिसोवनको खोजपछि प्राचीन पृथ्वीमा विभिन्न मानव प्रजातिहरू एकसाथ सहअस्तित्वमा रहेको पुष्टि भएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

अनुसन्धानले अर्को महत्वपूर्ण तथ्य पनि उजागर गरेको छ। वैज्ञानिकहरूले डेनिसोवन प्रजातिको पूर्ण न्यूक्लियर डीएनए अध्ययन गरेपछि आधुनिक मानवसँग उनीहरूको सम्बन्ध रहेको प्रमाण फेला पारे। विशेषगरी दक्षिण–पूर्वी एशिया र ओशिनियाका केही समुदायहरूको जीनोममा आज पनि डेनिसोवन प्रजातिको आनुवंशिक अंश रहेको बताइएको छ।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हजारौं वर्षअघि माइग्रेशनका क्रममा आधुनिक मानव र डेनिसोवनबीच सम्पर्क तथा अन्तरसम्बन्ध बनेको थियो। यही कारण उनीहरूको आनुवंशिक छाप आजसम्म जीवित रहेको मानिन्छ।

विज्ञान पत्रिका ‘नेचर’मा प्रकाशित अनुसन्धानले यो खोजलाई मानव इतिहास अध्ययनको एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा व्याख्या गरेको छ। एउटा सानो हड्डीको टुक्राले मानव उत्पत्तिको कथा केवल प्रतिस्पर्धा र विलुप्तिको नभई सहअस्तित्व र आपसी सम्बन्धको जटिल इतिहास भएको प्रमाणित गरेको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।