नेपालमा उच्च रक्तचापको बढ्दो प्रकोप—करिब ३० प्रतिशत वयस्क प्रभावित

विश्व उच्च रक्तचाप दिवस: 

बदलिँदो सामाजिक–आर्थिक संरचना, वातावरणीय प्रदूषण तथा मनोसामाजिक तनावले मुटुरोगको जोखिम तीव्र रूपमा बढ्दो

काठमाडौं — विश्व उच्च रक्तचाप दिवसको अवसरमा नेपालसहित विश्वभर उच्च रक्तचापसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार उच्च रक्तचाप विश्वव्यापी रूपमा मृत्यु तथा दीर्घकालीन असक्षमताका प्रमुख कारणमध्ये एकका रूपमा स्थापित भइसकेको छ। पछिल्ला दशकहरूमा तीव्र शहरीकरण, बदलिँदो जीवनशैली, असन्तुलित आहार, शारीरिक निष्क्रियता तथा मानसिक तनावका कारण उच्च रक्तचाप (Hypertension) विश्वव्यापी सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा उदाउँदै गएको छ। नेपालमा पनि यसको प्रभाव उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेको चिकित्सक तथा जनस्वास्थ्य विज्ञहरूले बताएका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार उच्च रक्तचापलाई ‘Silent Killer’ अर्थात् ‘मौन घातक’ रोगका रूपमा समेत चिनिन्छ, किनभने अधिकांश व्यक्तिमा प्रारम्भिक चरणमा स्पष्ट लक्षण नदेखिए पनि यसले शरीरका महत्वपूर्ण अंगहरू विशेषगरी मुटु, मस्तिष्क, मिर्गौला तथा रक्तनली प्रणालीमा दीर्घकालीन क्षति पुर्‍याउन सक्छ। समयमै पहिचान र नियन्त्रण नगरेमा यसले हार्ट अट्याक, स्ट्रोक, मुटुको विफलता तथा मिर्गौला रोगजस्ता जटिल स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ।

वरिष्ठ मुटुरोग विशेषज्ञ "डा. कमल लम्साल","नेपालका मुटुरोग विशेषज्ञका अनुसार नेपालमा हालसम्म राष्ट्रिय स्तरको विस्तृत महामारीशास्त्रीय अध्ययन सीमित भए पनि विभिन्न नमुना अध्ययनहरूले करिब ३० प्रतिशत वयस्क जनसंख्यामा उच्च रक्तचापको समस्या रहेको संकेत गरेका छन्। उनका अनुसार उच्च रक्तचाप केवल व्यक्तिगत स्वास्थ्य समस्या नभई सामाजिक, आर्थिक तथा वातावरणीय कारकहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित बहुआयामिक स्वास्थ्य चुनौती हो।

उनले नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा नसर्ने रोग (Non-Communicable Diseases) को भार तीव्र रूपमा बढिरहेको उल्लेख गर्दै उच्च रक्तचाप त्यसको प्रमुख कारकका रूपमा देखा परेको बताए। विशेषगरी शहरी क्षेत्र, मध्यमवर्गीय जीवनशैली तथा निष्क्रिय पेशागत संरचनाले जोखिमलाई थप जटिल बनाएको उनको भनाइ छ।

विशेषज्ञहरूले परम्परागत जोखिम कारकहरू ः जस्तै धूम्रपान, मद्यपान तथा अत्यधिक बोसोयुक्त आहारका अतिरिक्त आधुनिक जीवनशैलीसँग सम्बन्धित नयाँ व्यवहारगत प्रवृत्तिहरू पनि मुटुरोगको प्रमुख निर्धारकका रूपमा उदाउँदै गएको बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार जीवनशैलीमा आएको तीव्र परिवर्तनले मानिसहरूको निद्रा, आहार, मानसिक स्वास्थ्य तथा सामाजिक सम्बन्धमा समेत प्रतिकूल प्रभाव पारिरहेको छ।

डिजिटल जीवनशैली र शारीरिक निष्क्रियता

डा. लम्सालका अनुसार सामाजिक सञ्जाल तथा डिजिटल उपकरणको अत्यधिक प्रयोगले मानिसहरूको दैनिक शारीरिक गतिविधिमा उल्लेखनीय कमी ल्याएको छ। लामो समयसम्म कार्यालयमा बस्ने कार्यसंस्कृति तथा घर फर्किएपछि पनि मोबाइल, कम्प्युटर वा इन्टरनेटमा निर्भर रहने व्यवहारले नियमित व्यायाम, हिँडडुल तथा सक्रिय जीवनशैलीलाई विस्थापित गरिरहेको छ।

जनस्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यस्तो निष्क्रिय जीवनशैलीले मोटोपना, मेटाबोलिक सिन्ड्रोम तथा उच्च रक्तचापको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ। विशेषगरी शहरी युवापुस्तामा स्क्रीन-आधारित जीवनशैली तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ। उनीहरूका अनुसार डिजिटल मनोरञ्जन तथा अनलाइन कार्यसंस्कृतिले शारीरिक श्रमको मात्रा घटाएको छ, जसले ऊर्जा सन्तुलन बिगारेर स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पुर्‍याइरहेको छ।

अध्ययनहरूले नियमित व्यायाम नगर्ने व्यक्तिहरूमा रक्तचाप वृद्धि, इन्सुलिन प्रतिरोध तथा मुटुसम्बन्धी जटिलताको सम्भावना बढी हुने देखाएका छन्। चिकित्सकहरूका अनुसार दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट मध्यम स्तरको शारीरिक गतिविधि, जस्तै तीव्र गतिमा हिँड्ने, साइकल चलाउने वा योग अभ्यास गर्ने बानीले उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

प्रशोधित खाद्य पदार्थ र ट्रान्स फ्याटको प्रभाव

नेपालका शहरी क्षेत्रमा घरबाहिर खाने प्रवृत्ति बढ्दै जाँदा प्रशोधित तथा जंक फुडको उपभोग पनि उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ। चिकित्सकहरूका अनुसार यस्ता खाद्य पदार्थमा अत्यधिक नुन, चिनी तथा ट्रान्स फ्याटको मात्रा हुने भएकाले यसले मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम बढाउँछ।

डा. लम्सालका अनुसार नेपालमा खाद्य गुणस्तर तथा ट्रान्स फ्याट नियमन प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन नसक्दा समस्या थप जटिल बन्दै गएको छ। साथै, पछिल्लो समय फलफूल, फाइबरयुक्त आहार तथा हरियो तरकारीको सेवन घट्दै जानु पनि दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याको कारण बन्दै गएको उनले बताए।

पोषणविद्हरूका अनुसार अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थले शरीरमा सोडियमको मात्रा बढाउने भएकाले रक्तचाप नियन्त्रण प्रणालीमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छ। यसका अतिरिक्त अत्यधिक चिनी तथा संतृप्त बोसोयुक्त आहारले मोटोपना, मधुमेह तथा कोलेस्ट्रोल वृद्धि गराउने भएकाले मुटुरोगको जोखिम बहुगुणात्मक रूपमा बढ्न सक्छ।

विशेषज्ञहरूले घरमै पकाइएको ताजा तथा सन्तुलित आहारलाई प्राथमिकता दिन, दैनिक फलफूल र हरियो सागसब्जीको सेवन बढाउन तथा प्रशोधित खाद्य पदार्थको प्रयोग सीमित गर्न सुझाव दिएका छन्।

वायु प्रदूषण र हृदयस्वास्थ्य

काठमाडौँ उपत्यकालगायतका शहरी क्षेत्रमा बढ्दो वायु प्रदूषणले मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम थप वृद्धि गरेको विज्ञहरूको भनाइ छ। विभिन्न वैज्ञानिक अध्ययनहरूले सूक्ष्म कण (PM2.5) लगायतका प्रदूषक तत्वहरूले रक्तनलीमा सूजन, धमनी अवरोध तथा रक्तसञ्चार प्रणालीमा प्रतिकूल असर पार्ने देखाएका छन्।

डा. लम्सालका अनुसार दीर्घकालीन वायु प्रदूषणको सम्पर्कले हार्ट अट्याक, स्ट्रोक तथा उच्च रक्तचापको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सक्छ। उनले शहरी वातावरणीय व्यवस्थापन र प्रदूषण नियन्त्रणलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याए।

जनस्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार नेपालमा सवारीसाधनको अत्यधिक प्रयोग, निर्माण कार्य, सडकको धुलो तथा औद्योगिक गतिविधिले वायु प्रदूषणको स्तर बढाइरहेको छ। प्रदूषणले केवल श्वासप्रश्वास प्रणालीमा मात्र नभई मुटु तथा रक्तसञ्चार प्रणालीमा समेत प्रत्यक्ष असर पुर्‍याउने भएकाले यसलाई गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

विशेषज्ञहरूले प्रदूषण नियन्त्रणका लागि हरित पूर्वाधार विस्तार, सार्वजनिक यातायातको सुधार तथा वातावरणमैत्री नीतिको कार्यान्वयन आवश्यक रहेको बताएका छन्।

वैदेशिक रोजगारी, पारिवारिक विखण्डन र मानसिक स्वास्थ्य

नेपालको सामाजिक संरचनामा वैदेशिक रोजगारीले ठूलो प्रभाव पारेको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार पारिवारिक विखण्डन, सामाजिक एक्लोपन तथा आर्थिक असुरक्षाले मानसिक तनावको स्तर बढाइरहेको छ, जसले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा उच्च रक्तचाप तथा मुटुरोगको जोखिम बढाउन सक्छ।

डा. लम्सालले मनोसामाजिक तनावलाई आधुनिक मुटुरोग विज्ञानमा महत्वपूर्ण जोखिम कारकका रूपमा व्याख्या गर्दै दीर्घकालीन तनावले शरीरको हर्मोनल प्रणाली तथा रक्तचाप नियमन प्रक्रियामा प्रतिकूल प्रभाव पार्ने बताए।

मनोस्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार दीर्घकालीन तनावले Cortisol तथा अन्य तनावसम्बन्धी हर्मोनहरूको मात्रा बढाउँछ, जसले रक्तचापमा असन्तुलन ल्याउन सक्छ। उनीहरूका अनुसार निद्राको कमी, सामाजिक अलगाव तथा आर्थिक असुरक्षाले मानसिक स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पारेर दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याको जोखिम बढाउँछ।

विशेषगरी वैदेशिक रोजगारीका कारण परिवारबाट टाढा बस्नुपर्ने अवस्था, सामाजिक सम्बन्धमा कमी तथा भावनात्मक असुरक्षाले युवापुस्तामा तनावजन्य समस्या बढाइरहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

रोकथाम र नियन्त्रणका रणनीति

विशेषज्ञहरूले उच्च रक्तचाप नियन्त्रणका लागि बहुआयामिक रोकथाम रणनीति आवश्यक रहेको बताएका छन्। नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, सन्तुलित आहार, दैनिक शारीरिक गतिविधि, तौल नियन्त्रण तथा मानसिक तनाव व्यवस्थापनलाई उच्च रक्तचाप रोकथामका आधारभूत उपायका रूपमा जोड दिइएको छ।

डा. लम्सालका अनुसार दैनिक नुनको सेवन कम गर्नु, अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थको प्रयोग घटाउनु तथा प्राकृतिक र पोषणयुक्त आहारलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। स्वादका लागि अत्यधिक नुनको सट्टा कागती, मरिच तथा प्राकृतिक मसला प्रयोग गर्न सकिने उनले बताए।

विशेषज्ञहरूका अनुसार नियमित रक्तचाप परीक्षणले रोगको प्रारम्भिक पहिचानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। धेरै व्यक्तिहरूमा कुनै लक्षण नदेखिए पनि रक्तचाप उच्च हुन सक्ने भएकाले समय–समयमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु आवश्यक रहेको चिकित्सकहरूको सुझाव छ।

त्यसैगरी योग, ध्यान, सामाजिक सहभागिता तथा सिर्जनात्मक गतिविधिमा संलग्नताले मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न तथा तनाव व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउन सक्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ। पर्याप्त निद्रा, धूम्रपान तथा मद्यपान नियन्त्रण र नियमित स्वास्थ्य परामर्शलाई पनि उच्च रक्तचाप व्यवस्थापनका महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

विशेषज्ञहरूले विद्यालय तथा विश्वविद्यालय तहदेखि नै स्वास्थ्य शिक्षा, पोषण सचेतना तथा सक्रिय जीवनशैलीसम्बन्धी कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। उनीहरूका अनुसार उच्च रक्तचाप नियन्त्रण केवल व्यक्तिगत प्रयासले मात्र सम्भव नभई नीति निर्माण, स्वास्थ्य सेवा पहुँच तथा सामाजिक व्यवहार परिवर्तनसँग पनि सम्बन्धित विषय हो।

परिवारमा उच्च रक्तचाप वा मुटुरोगको इतिहास भएका व्यक्तिहरूले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुका साथै चिकित्सकको परामर्शअनुसार औषधि सेवन र जीवनशैली व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने डा. लम्सालले बताए। उनका अनुसार समयमै सचेतना, नियमित निगरानी तथा स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन सके उच्च रक्तचापबाट उत्पन्न जटिलताहरूलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सकिन्छ।