अफ्रिकामा बुन्डिबुग्यो इबोला संक्रमणको तीव्र विस्तार, कंगो र युगान्डामा ८८ जनाको मृत्यु

एजेन्सी । प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगो (DRC) र युगान्डामा इबोलाको दुर्लभ तर उच्च जोखिमयुक्त स्ट्रेन ‘बुन्डिबुग्यो भाइरस’ तीव्र रूपमा फैलिरहेको छ। हालसम्म ८८ जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने ३०० भन्दा बढी संक्रमित पुष्टि भएका छन्। संक्रमणको दायरा लगातार विस्तार हुँदै गएपछि विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले यस अवस्थालाई “Public Health Emergency of International Concern (PHEIC)” अर्थात् अन्तर्राष्ट्रिय चासोको सार्वजनिक स्वास्थ्य आपतकाल घोषणा गरेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यो घोषणा केवल औपचारिक चेतावनी मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य संयन्त्रलाई सक्रिय बनाउने संकेत पनि हो। यस्तो अवस्थाले सीमापार स्वास्थ्य सुरक्षा, महामारी नियन्त्रण रणनीति तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग प्रणालीलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने भएकाले WHO को निर्णयलाई विश्व स्वास्थ्य प्रशासनको दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिएको छ।

कोभिड–१९ महामारीपछि WHO ले पहिलो पटक कुनै भाइरल प्रकोपलाई लिएर यस्तो स्तरको स्वास्थ्य आपतकाल घोषणा गरेको हो। WHO का महानिर्देशक डा. टेड्रोस अधानोम गेब्रेयससले आपतकालीन समितिको औपचारिक निष्कर्षअघि नै घोषणा गर्नुले परिस्थितिको संवेदनशीलता, संक्रमणको तीव्रता तथा तत्काल अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेपको आवश्यकता स्पष्ट पार्छ। स्वास्थ्य विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो निर्णय सामान्यतया तब गरिन्छ जब संक्रमण नियन्त्रण बाहिर जाने सम्भावना देखिन्छ र बहुराष्ट्रिय समन्वय अपरिहार्य बन्छ।

स्वास्थ्य निकायहरूका अनुसार द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रहरूमा स्वास्थ्य निगरानी प्रणाली कमजोर भएकाले संक्रमणको वास्तविक अवस्था आधिकारिक तथ्यांकभन्दा अझ गम्भीर हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। ग्रामीण तथा संघर्ष प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य संस्था सीमित भएकाले धेरै संक्रमित व्यक्तिहरू परीक्षण तथा उपचार सेवाको पहुँचभन्दा बाहिर रहेका छन्। परिणामस्वरूप, धेरै बिरामी स्वास्थ्य केन्द्रसम्म नपुग्दै मृत्यु हुने जोखिममा रहेको अनुमान गरिएको छ।

विशेषगरी कंगोको पूर्वी क्षेत्रमा लामो समयदेखि जारी राजनीतिक अस्थिरता, सशस्त्र संघर्ष तथा विस्थापनका कारण सार्वजनिक स्वास्थ्य पूर्वाधार कमजोर बनेको छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई प्रभावित क्षेत्रसम्म पुग्न कठिन भइरहेको छ भने समुदायस्तरमा जनचेतनाको अभावले पनि संक्रमण नियन्त्रणमा चुनौती थपिएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार स्वास्थ्य प्रणाली कमजोर भएका क्षेत्रमा इबोला जस्ता उच्च संक्रमणदर भएका रोगहरू नियन्त्रण गर्न अझ जटिल हुन्छ।

बुन्डिबुग्यो भाइरसको प्रकृति र जोखिम

बुन्डिबुग्यो भाइरस इबोला भाइरसका प्रमुख स्ट्रेनमध्ये एक हो, जसले Ebola Virus Disease (EVD) निम्त्याउँछ। यो स्ट्रेन पहिलो पटक सन् २००७ मा युगान्डाको बुन्डिबुग्यो जिल्लामा पहिचान गरिएको थियो। प्रारम्भिक अनुसन्धानले यस स्ट्रेनलाई जायर र सुडान स्ट्रेनभन्दा भिन्न आनुवंशिक विशेषता भएको भाइरसका रूपमा वर्गीकृत गरेको थियो। यद्यपि यसको संक्रमण क्षमता र मृत्यु जोखिम उल्लेखनीय रूपमा उच्च रहेको स्वास्थ्य अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।

इबोला भाइरस Filoviridae परिवारअन्तर्गत पर्ने आरएनए भाइरस हो, जसले मानव शरीरमा प्रवेश गरेपछि प्रतिरक्षा प्रणालीलाई तीव्र रूपमा कमजोर बनाउँछ। भाइरसले रक्तनली, यकृत, मिर्गौला तथा अन्य महत्त्वपूर्ण अंग प्रणालीमा असर पुर्‍याउने भएकाले बिरामीमा बहुअङ्गीय असफलता (multi-organ failure) को अवस्था उत्पन्न हुन सक्छ। गम्भीर अवस्थामा रक्तनलीको क्षति तथा रक्त जम्ने प्रक्रियामा अवरोध उत्पन्न हुँदा आन्तरिक तथा बाह्य रक्तस्राव सुरु हुन्छ।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार बुन्डिबुग्यो स्ट्रेनसँग सम्बन्धित सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको यसको विरुद्ध हालसम्म पूर्ण रूपमा प्रभावकारी खोप, प्रमाणित उपचार विधि वा विश्वसनीय डायग्नोस्टिक परीक्षण उपलब्ध नहुनु हो। WHO ले जायर स्ट्रेनका लागि खोप तथा मोनोक्लोनल एन्टिबडीमा आधारित उपचार उपलब्ध भए पनि बुन्डिबुग्यो प्रकारका लागि अनुसन्धान अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको जनाएको छ। यसले महामारी नियन्त्रणमा वैज्ञानिक तथा प्राविधिक चुनौती थपेको छ।

भाइरसको उत्पत्ति र प्राकृतिक होस्टबारे अध्ययन जारी रहे पनि चमेरा (fruit bats) लाई यसको सम्भावित प्राकृतिक वाहक मानिन्छ। केही अध्ययनहरूले प्राइमेट प्रजाति, जंगली जनावर तथा संक्रमित जनावरको मासुसँग सम्पर्कलाई पनि संक्रमण फैलिने प्रमुख कारणका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। मानव समुदायमा संक्रमण प्रवेश गरेपछि प्रत्यक्ष सम्पर्कमार्फत भाइरस तीव्र रूपमा फैलिने गर्छ।

इबोला अत्यधिक संक्रामक हेमोराजिक भाइरस हो, जुन संक्रमित व्यक्तिको रगत, पसिना, र्‍याल, बान्ता तथा अन्य शारीरिक तरल पदार्थसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क हुँदा सर्ने गर्छ। अस्पताल, हेरचाह केन्द्र तथा अन्त्येष्टि संस्कारका क्रममा सावधानी नअपनाइए संक्रमण तीव्र रूपमा फैलिन सक्छ। यही कारणले इबोलालाई “viral hemorrhagic fever” को श्रेणीमा राखिन्छ।

संक्रमणका प्रमुख लक्षण

इबोलाका प्रारम्भिक लक्षणहरू सामान्य भाइरल संक्रमणसँग मिल्दोजुल्दो हुने भएकाले प्रारम्भिक पहिचान चुनौतीपूर्ण मानिन्छ। संक्रमण भएका व्यक्तिमा उच्च ज्वरो, तीव्र टाउको दुखाइ, घाँटी दुख्ने, मांसपेशी तथा जोर्नी दुख्ने, अत्यधिक कमजोरी र थकानजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। सुरुआती चरणमा यी लक्षणहरू मलेरिया, टाइफाइड वा फ्लुजस्ता रोगसँग मिल्न जाने भएकाले सही पहिचानमा ढिलाइ हुन सक्छ।

रोगको प्रगति हुँदै जाँदा बिरामीमा पाचन प्रणालीसँग सम्बन्धित जटिलता देखिन थाल्छ। बान्ता, पखाला, पेट दुख्ने, भोक नलाग्ने तथा डिहाइड्रेसनका समस्या तीव्र हुन सक्छन्। छालामा रातो दाग देखिने, आँखा रातो हुने तथा श्वासप्रश्वासमा समस्या उत्पन्न हुन सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

गम्भीर अवस्थामा बिरामीमा आन्तरिक तथा बाह्य रक्तस्राव सुरु हुन सक्छ, जसले मृत्यु जोखिमलाई उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ। नाक, गिजा तथा आँखा वरिपरिबाट रक्तस्राव हुन सक्ने तथा शरीरभित्र रक्तसञ्चार प्रणालीमा गम्भीर क्षति पुग्न सक्ने जोखिम रहन्छ। WHO का अनुसार संक्रमण भएको २ देखि २१ दिनभित्र लक्षण प्रकट हुन सक्छन्। संक्रमित व्यक्तिमा लक्षण नदेखिएसम्म संक्रमण सर्ने सम्भावना कम भए पनि लक्षण सुरु भएपछि भाइरस तीव्र रूपमा फैलिन सक्छ।

उपचार, व्यवस्थापन र रोकथाम

हालसम्म इबोलाको सबै प्रकारमा प्रभावकारी हुने सार्वभौमिक उपचार प्रणाली विकास हुन सकेको छैन। यद्यपि प्रारम्भिक चरणमै पहिचान र सहायक उपचार (supportive care) उपलब्ध गराउन सकेमा बिरामीको जीवित रहने सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ। स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार उपचारको सफलता धेरै हदसम्म समयमै गरिएको निदान र बिरामीलाई उपलब्ध गराइएको चिकित्सकीय सहयोगमा निर्भर हुन्छ।

उपचारका क्रममा बिरामीको शरीरमा तरल पदार्थ तथा इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलन कायम राख्ने, अक्सिजन सपोर्ट प्रदान गर्ने, रक्तचाप स्थिर राख्ने तथा अन्य जटिल स्वास्थ्य अवस्थाको व्यवस्थापन गरिन्छ। गम्भीर बिरामीलाई सघन उपचार कक्ष (ICU) मा राखेर निगरानी गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। केही अवस्थामा एन्टिभाइरल औषधि र प्रयोगात्मक उपचार पद्धति प्रयोग गरिए पनि बुन्डिबुग्यो स्ट्रेनका लागि हालसम्म कुनै स्वीकृत खोप वा लक्षित औषधि उपलब्ध छैन।

विश्वका विभिन्न अनुसन्धान संस्थाहरूले इबोला भाइरसविरुद्ध नयाँ खोप तथा चिकित्सकीय प्रविधिको विकासमा काम गरिरहेका छन्। मोनोक्लोनल एन्टिबडी, आरएनए-आधारित उपचार तथा प्रतिरक्षा प्रणाली सक्रिय बनाउने प्रविधिमाथि अनुसन्धान भइरहेको छ। तर यी प्रविधि व्यापक रूपमा प्रयोगमा आउन अझ समय लाग्ने विशेषज्ञहरू बताउँछन्।

स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले संक्रमण रोकथामका लागि संक्रमित व्यक्तिको शारीरिक तरल पदार्थसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क नगर्न, नियमित हात धुने, व्यक्तिगत सुरक्षा सामग्री (PPE) प्रयोग गर्ने तथा संक्रमित बिरामीलाई आइसोलेसनमा राख्ने उपायलाई अत्यावश्यक बताएका छन्। अस्पतालमा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई विशेष सुरक्षा प्रशिक्षण आवश्यक रहेको पनि उल्लेख गरिएको छ।

यसका अतिरिक्त समुदायस्तरमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु, सुरक्षित अन्त्येष्टि प्रक्रिया अपनाउनु तथा संक्रमित क्षेत्रको निगरानी बढाउनु पनि संक्रमण नियन्त्रणका लागि महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। प्रभावित क्षेत्रको अनावश्यक यात्रा नगर्न तथा सीमावर्ती क्षेत्रमा स्वास्थ्य परीक्षण कडा बनाउन स्वास्थ्य अधिकारीहरूले आग्रह गरेका छन्।

महामारीको सम्भावित प्रभाव

WHO ले हालको अवस्थालाई विश्वव्यापी महामारीको स्तरमा नपुगेको स्पष्ट पारे पनि सार्वजनिक स्वास्थ्य आपतकाल घोषणा गर्नुको उद्देश्य अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, स्वास्थ्य स्रोत तथा आपतकालीन सहायता छिटो परिचालन गर्नु रहेको जनाएको छ। यस्तो घोषणापछि विभिन्न देश, अनुसन्धान संस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूबीच समन्वय बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अफ्रिका CDC का महानिर्देशक डा. जीन केसीका अनुसार संक्रमणको वास्तविक स्रोत अझै स्पष्ट रूपमा पहिचान हुन सकेको छैन। संक्रमण पहिचानमा भएको ढिलाइका कारण भाइरस समुदायस्तरमा फैलिन पर्याप्त समय पाएको अनुमान गरिएको छ। सीमित प्रयोगशाला क्षमता, कमजोर निगरानी प्रणाली तथा प्रभावित क्षेत्रको असुरक्षाले संक्रमण नियन्त्रणमा कठिनाइ उत्पन्न गरेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय आवतजावत तथा खुला सीमाका कारण संक्रमण अन्य देशहरूमा फैलिन सक्ने जोखिम कायम छ। युगान्डा र कंगोबीचको सीमाक्षेत्रमा दैनिक हजारौँ मानिसको आवतजावत हुने भएकाले संक्रमण नियन्त्रण चुनौतीपूर्ण बनेको छ। यसले क्षेत्रीय स्वास्थ्य सुरक्षामाथि गम्भीर दबाब सिर्जना गर्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ।

बुन्डिबुग्यो भाइरसको पहिलो पुष्टि भएको केस अप्रिल २४ मा एक नर्समा भेटिएको थियो। त्यसपछि युगान्डामा पुष्टि भएका केही संक्रमित व्यक्तिहरू कंगो भ्रमण गरेर फर्किएका थिए। स्वास्थ्य अधिकारीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय आवतजावतका कारण संक्रमण अन्य देशहरूमा फैलिन सक्ने जोखिम बढेको चेतावनी दिएका छन्।

विश्व स्वास्थ्य समुदायले हालको प्रकोपलाई केवल क्षेत्रीय समस्या नभई विश्वव्यापी स्वास्थ्य सुरक्षासँग जोडिएको चुनौतीका रूपमा हेरिरहेको छ। महामारी नियन्त्रणका लागि शीघ्र निगरानी, वैज्ञानिक अनुसन्धान, स्वास्थ्य पूर्वाधार सुदृढीकरण तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य अपरिहार्य रहेको स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूको निष्कर्ष छ।