तीन दशकदेखि निष्क्रिय खगां भैलः प्याखँ पुनः जीवन्त

भक्तपुर । चाँगुनारायण नगरपालिका–९, ताथलीको सौडोलस्थित खगां टोलमा करिब तीन दशकदेखि निष्क्रिय रहेको ऐतिहासिक तथा मौलिक खगां भैलः प्याखँ पुनः जीवन्त भएको छ। परम्परागत प्याखँको पुनर्जागरणसँगै नयाँ पुस्तामा मौलिक संस्कृति, परम्परागत ज्ञान र कला हस्तान्तरण गर्ने अभियानसमेत अघि बढाइएको छ।

खगां भैलः प्याखँलाई पुनर्जीवन दिने उद्देश्यले गत साउन २८ गतेदेखि सञ्चालन गरिएको प्रशिक्षणपछि कलाकारहरूको दीक्षान्त अर्थात् पिदानेगु ज्याझ्व सम्पन्न भएको हो।

स्थानीय अग्रजहरूको मौखिक इतिहास, परम्परागत स्मृति तथा उपलब्ध ऐतिहासिक तथ्यका आधारमा खगां भैलः प्याखँको परम्परा वि.सं. १९८० भन्दा अघिदेखि नै रहेको बताइन्छ। लामो समयदेखि निष्क्रिय रहेको यो परम्परालाई नयाँ पुस्तामार्फत पुनः निरन्तरता दिने उद्देश्यले स्थानीय समुदायको पहलमा प्रशिक्षण सञ्चालन गरिएको थियो।

खगां भैलः प्याखँ व्यवस्थापन समितिको आयोजनामा बिहीबार सम्पन्न दीक्षान्त कार्यक्रममा प्याखँका गुरु, कलाकार, स्थानीय ज्येष्ठ नागरिक, जनप्रतिनिधि, संस्कृतिकर्मी, संस्कृति संरक्षणमा सक्रिय व्यक्तित्व तथा स्थानीयवासीको सहभागिता थियो।

कार्यव्यस्तताका कारण औपचारिक कार्यक्रममा सहभागी हुन नसके पनि दीक्षान्तमा सरिक भएका चाँगुनारायण नगरपालिकाका नगर प्रमुख जीवन खत्रीले खगां भैलः प्याखँको संरक्षण र निरन्तरताका लागि नगरपालिकाबाट आर्थिक सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै शुभकामना दिएका थिए।

चाँगुनारायण नगरपालिका–९ का वडा अध्यक्ष गणेश त्यातले लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको मौलिक प्याखँलाई पुनर्जीवन दिनु महत्वपूर्ण कार्य भएको बताए। खगां भैलः प्याखँ ताथलीको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको उल्लेख गर्दै उनले यसको संरक्षण र निरन्तरताका लागि समुदायको सक्रियता आवश्यक रहेको बताए।

दीक्षान्तका अवसरमा प्याखँ तथा धाँ गुरु कृष्णगोपाल छुकां, प्याखँ गुरु राजाराम छुकां र राम छुकांलाई विशेष सम्मान गरिएको थियो।

नयाँ पुस्तालाई परम्परागत ज्ञान र सीप

खगां सामुदायिक भवन परिसरमा सञ्चालन गरिएको प्रशिक्षणमा नयाँ पुस्ताका कलाकारलाई परम्परागत नृत्य, अभिनय, चाल, सांस्कृतिक अनुशासन तथा प्याखँसँग सम्बन्धित मौलिक विधिबारे अभ्यास गराइएको थियो।

प्याखँ तथा धाँ गुरु एवं व्यवस्थापन समितिका उपाध्यक्ष कृष्णगोपाल छुकांका अनुसार प्रशिक्षणको उद्देश्य कलाकार तयार पार्नुमा मात्र सीमित थिएन। परम्परागत ज्ञान, प्रस्तुति शैली र सांस्कृतिक अनुशासनलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु प्रशिक्षणको मुख्य उद्देश्य रहेको उनले बताए।

दीक्षान्त सम्पन्न भएसँगै खगां भैलः प्याखँलाई नियमित रूपमा प्रस्तुत गर्ने तयारीसमेत अघि बढाइएको व्यवस्थापन समितिले जनाएको छ।

समितिका अध्यक्ष हरिसुन्दर छुकांले खगां भैलः प्याखँ ताथलीको मौलिक पहिचान, इतिहास र सांस्कृतिक सम्बन्धसँग जोडिएको परम्परा भएको बताए।

“खगां भैलः प्याखँको पुनर्जागरण स्थानीय समुदायको एकता, सहकार्य र सहयोगको परिणाम हो,” उनले भने, “अब यसलाई आगामी पुस्तासँग जोड्दै निरन्तरता दिने अभियान अघि बढाइनेछ।”

प्याखँ गुरु तथा व्यवस्थापन समितिका सल्लाहकार राजाराम छुकांले खगां भैलः प्याखँ ताथलीको सौडोल र तःधचाको गौरवसँग जोडिएको सांस्कृतिक परम्परा भएको बताए। प्याखँलाई निरन्तर रूपमा अघि बढाउन समुदायमा एकताको भावना अझ बलियो बनाउनुपर्नेमा उनले जोड दिए।

समितिका सचिव सजन छुकांले प्याखँको संरक्षण, निरन्तरता र पुस्तान्तरणका लागि समुदायको निरन्तर साथ आवश्यक रहेको बताए।

यस्ता छन् खगां भैलः प्याखँका कलाकार

खगां भैलः प्याखँमा भैलःको भूमिकामा लक्ष्मीप्रसाद छुकां, महाकालीको भूमिकामा सजन छुकां, बाराहीको भूमिकामा सुशान्त छुकां, देवीको भूमिकामा विश्वराम छुकां, महालक्ष्मीको भूमिकामा सुमन छुकां, भुचाको भूमिकामा हरिसुन्दर छुकां र रेज छुकां, बेतको भूमिकामा शाहस छुकां, विशेष बासुकला र कृजल छुकां तथा सिचाको भूमिकामा यरिक छुकां रहेका छन्।

समुदायको सहयोगमा सामग्री व्यवस्थापन

प्याखँ सञ्चालनका लागि आवश्यक विभिन्न सामग्री व्यवस्थापनमा स्थानीय तथा विदेशमा रहेका ताथलीवासी, संस्कृतिप्रेमी, सामाजिक व्यक्तित्व, व्यवसायी तथा शुभेच्छुकबाट आर्थिक तथा जिन्सी सहयोग प्राप्त हुँदै आएको व्यवस्थापन समितिले जनाएको छ।

संस्कृतिकर्मीहरूका अनुसार खगां भैलः प्याखँ भक्तपुर नगरपालिकामा प्रचलित विश्वकर्मा भैलः प्याखँ, तुछिमला भैलः प्याखँ र ज्याठा गणेश भैलः प्याखँभन्दा पृथक मौलिक परम्परा र प्रस्तुति बोकेको प्याखँ हो।

यसको मौलिकता, पात्र, प्रस्तुति शैली तथा स्थानीय सांस्कृतिक सन्दर्भलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्दै संरक्षण गर्नुपर्ने संस्कृतिकर्मीहरूको धारणा छ।

करिब तीन दशकपछि पुनः सक्रिय भएको खगां भैलः प्याखँले ताथलीको स्थानीय सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिनुका साथै नयाँ पुस्तालाई परम्परागत कला र संस्कृतिसँग जोड्ने आधार तयार गरेको छ।